نمونههايى از فرامين شيخ الاسلامى و ادارهء امور شرعيه
يكى از راههاى شناخت شرح وظايف شيخالاسلامان ، مطالعهء احكام و فرامينى است كه از سوى سلاطين صفوى براى تعيين افراد به عنوان شيخ الاسلام صادر شده و ضمن آن به وظايف اين افراد پرداخته شده است . يك نمونه كه مربوط به سه سال پيش از تشكيل دولت صفوى است و دربارهء ملا عبد الله نامى صادر شده ، چنين است :
چون رافع پروانچه شريعت شعار ، تقوى و ديانت پناه ، ملا عبد الله ، اظهار داعيه سعى و اجتهاد در امر به معروف و نهى از منكر و احضار مسلمين به مساجد و معابد و نصح و موعظه و مراعات مراسم عادات زمرهء مجتهدين فى طريق الشرع و الدين نموده ، مستدعى رخصت گرديد ، مقرر فرموديم كه ارباب مراتب و مناصب و حكام و كلانتران و كدخدايان امصار و قرايا ، توفير و تمكين او نمايند و در اجراى اوامر شرعيه مطاوعت و متابعت او كنند و شكر و شكايت او را مؤثر و منتج شمارند . تحريرا فى رجب سنه اربع و تسعمائة . « 1 »
در حكمى كه براى شيخ كرم الله نامى كه در منطقه رانكوه بوده ، نوشته شده ، آمده است :
الحمد لله المرشد ارشدنا بالارشاد و السلام على آله و احفاده الذين يتسلسل اليهم سلسلة الارادة و الاعتقاد . اما بعد چون رجوع كافهء انام به علما اسلام جهت توضيح معضلات دينيه و فتح مشكلات ملّيه از لوازم است
« فَسْئَلُوا [ أَهْلَ ] الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ »
« 2 » مقرّر شده كه قطنه و سكنهء الگاى رانكوه « 3 » و توابع ، در امور معضلهء شرعيه به عالىجناب افادت و شريعت مناب و معالى پناه ، شيخ كرم الله كه افضل فضلاى آن حدود است ، راجع گشته ، ازو استفسار عقايد و استيفاى قواعد نمايند ، و موقّر اليه را شيخ الاسلام آن محال و مكان دانسته ، عمل به فتواى او كنند ؛ طريق قضاة والى و اعالى آن كه طرز المحرر دانند . « 4 »
متن بعدى ، فرمان شاه طهماسب براى شاه عبد العلى است « 5 » كه « از اجلّهء سادات عظام و نقباى كرام » بوده و در سال 982 قصد سفر عتبات و حج بيت الله الحرام را داشته است . شاه در اين فرمان ، ادارهء امور شرعى يزد را در غياب وى به برادر و فرزندش واگذار كرده است :
فرمان همايون شرف نفاذ يافت ، آن كه ، سيادت و شريعت پناه ، نقابت و افادت دستگاه ، امير نظام الدين عبد العلى ، به وفور توجه و التفات بلاغايات شاهانه و اصناف الطاف و
هامش
( 1 ) . مجموعهء خطى شمارهء 9596 كتابخانه آستان قدس رضوى ؛ فهرست نسخههاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه ، ج 11 ، ص 2285
( 2 ) . سورهء نحل : 43 .
( 3 ) . « ران كوه » منطقهاى است نسبتا وسيع در گيلان ، شرح آن را در لغتنامه دهخدا ، ج 23 ص 144 ببينيد .
( 4 ) . از مجموعه خطى شمارهء 9596 ، كتابخانهء آستان قدس رضوى ؛ فهرست نسخههاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه ، ج 11 ، ص 2285
( 5 ) . اسكندر بيك ( عالمآرا ج 1 ، ص 150 ) شرح حال كوتاه وى را آورده است .