متانت بنايى به ظهور نيامده و بر يك ركن ديگر طرف مقابل جامع بزّاز خانى كه در عمارت و لطافت آن جامع تواند بود به ذروهء سپهر برين برافراشتند . همچنين در مقابل ركنى كه درب دولتخانهء همايون و باب باغ نقش جهان در آن ركن واقع است قبّهء عظيم در غايت ارتفاع جهت مسجد احداث نمودند . ما بين آن چهار عمارات عالى متميّز كه دولتخانهء همايون و جامع و بزّاز خانى و قبّهء مسجد است دكاكين مرغوب بلند هوا جمله از آجر و سنگ و كچ ترتيب يافته به نوعى كه در لطافت و نزاهت عمارت در مملكت عراق بدان نوع بنايى به اتمام نرسيده . بر سطوح اين ابنيه و چهار بازار منازل مرغوب مطبوع بيضاى منقّش ساخته جهت اقامت و سكناى تجّار و اهل حرفه معيّن گردانيدند .
اكثر فروش اين بناها از احجار رخام و مرمر قرار يافته جدارش به كاشى الوان و احجار پرداخته نهرى عظيم چون سلسبيل در ساحت اين ميدان جريان يافته بر اطراف آن قهوهخانههاى مطبوع از رخام و خشت پخته و گچ پرداخته لالهرويان گل رخسار در آن منازل به بدل قهوه از ظلمات آب حيوان نشان مىدادند . گويا زبان روزگار در وصف آن بناى بهشت آثار بدين مقال مترنّم بود ، نظم :
زهى خجسته بنايى كه ايزد متعال * چو روزگار ندادش به روزگار مثال
گرفته روى زمين از وجود او زينت * چنان كه چهرهء لالهرخان ز نقطهء خال
ز نيكويى و لطافت بهشت راست قرين * ز فرّخى و نزاهت سپهر راست مثال
براى شمسهء سقفش قضا بر اين ايوان * به امتحان زده از آفتاب و مه تمثال
نديده درخور ايوان درگهش چون ديد * كه مهر و ماه منقّص بود به نقص زوال
چو كعبه از وى روى زمين گرفته شرف * چو جنّت از وى عالم به نقد كلّ كمال
ز شوق آن كه شود حلقه درش مه بَدْر * بر اين رواق زبرجد گرفته شكل هلال
چون خاطر خطير همايون [ 402 ب ] از عمارات أسواق و دكاكين بر نهج مسطور فراغت يافت به پرداختن بساتين و باغات و خيابان و قنطره عمارات عاليه در باغ امر جهانمطاع به وقوع انجاميد و فرمان مطاعه صادر گرديد كه در دامن كوهى كه به تخت رستم مشهور است از زندهرود نهرى عظيم حفر نمايند ، چنانچه مشرف بر جميع عرصهء اصفهان باشد . چون آن نهر به مسافت يك فرسخ شرعى در مقابل دروب دولتخانه ، كه از دروب مشهورهء دار السّلطنهء اصفهان است ، منتهى گرديد در دامن همان كوه چهار باغى به مقدار هزار جريب معمول ولايت اصفهان مشتمل بر نه مرتبه احداث نمودند ، چنانچه هر مرتبه بر ديگرى به دو ذراع شرعى متفاوت بود . آن نهر عظيم به پنج جدول تقسيم يافته ، جداول خمسه بر عرض چهار باغ منحدر مىگرديد و در خارج باغ باز بهم پيوسته بر امتداد خيابان جريان مىيافت و شرب باغات ديگر كه بر حسب فرمان مطاعه امراى