هيچ يك از بلاد آسياى مركزى نيست . به شهر هرات نه نهر بسيار بزرگ و عريض وارد مىگردد كه كثرت آب بعضى از آنها باندازهايست كه مزاحم و مانع عبور و مرور عابرين مىشود . آب اين نهرها بحوض هرات مىريزند و اين حوض آنقدر وسيع است كه اگر شهر هرات محاصره شود آب آن احتياج ده هزار نفر را براى مدت چهارده ماه تأمين مىكند و همين وفور آب و قابليت اراضى است كه در حوالى هرات دهستانهاى زياد بوجود آمده است .
مطلعين مىگويند هرات قابليت اسكان دو كرور جمعيت را به آسانى دارد . وضع جغرافيايى اين شهر يكسان نيست بجانب شرق آن تعدادى تپه ديده مىشود . جنوب هرات تا پنج فرسخ صحراى صاف و مسطحى است كه بكوه « سنگىقزى » ختم مىشود . بشمال غربى هرات دو كوه پست وجود دارد كه فاصله اين دو كوه از هم هزار ذرع و از هرات هزار و سيصد ذرع است و چون از بالاى دو كوه به داخل هرات نظر اندازيم فقط برجى كه بالاى حوض است ديده مىشود . در شرق هرات و بهزار ذرعى آن كوه پاراپاميز قرار دارد كه شعبات آن تمام شمال هرات را احاطه كرده و از بالاى اين كوه شهر و قلعه نظامى هرات به خوبى نمايانست .
شكل هندسى اين شهر مربع و طول ضلع آن تقريبا هزار و چهار صد ذرع است . شهر را خاكريز و حصار سنگى فرا گرفته و عرض پايين خاكريز تقريبا هفتاد ذرع و ارتفاع آن بيست ذرع است . در اطراف خاكريز باستيونهاى عالى بنا شده و در بالاى آن ديوار خشتى كشيدهاند كه عرض پايين آن چهار ذرع است .
اين ديوار در هلالى از برجها قرار دارد كه تعدادشان يكصد و پنجاه برج است . مقابل خاكريز خندقى حفر شده ( بعرض هيجده ذرع و ارتفاع شش ذرع ) و مىتوان آن را در صورت لزوم از آب پر كرد . بجنوب غربى هرات باستيون بسيار محكمى ساختهاند موسوم به « برج خاكستر » .
جهانگشاى نادرى ( فارسى ) — صفحة 632
مساهمون: ميرزا مهدي خان استر آبادى
ص٦٣٢