امّا قلعه نظامى :
اين قلعه به شكل مستطيل بر بالاى تپهء خاكى و مصنوعى بنا شده است . طول آن يكصد و نود ذرع و عرض آن شصت و سه ذرع مىباشد . مسافت اين قلعه از حصار جانب شمالى شهر دويست و پنجاه ذرع و بدور آن مثل شهر خندقى حفر شده است . ديوار قلعه از آجر و بين آن تا حصار شمالى از دو طرف خندق است و سرانجام اين دو خندق بخندق خارج شهر منتهى مىشوند .
فاصله قلعهء نظامى از خندق خارج شهر حكم قلعهء عليحدهاى دارد كه اين قلعهء معروف بقلعهء نو مىباشد . مساحت قلعهنو هزار و دويست ذرع و اراضى دور آن نوعا صلب و خشك بوده و قابل كشت و برز نيست به عكس آن اراضى سمت جنوب است كه تا حدى قابل زراعت مىباشد . در جنوب هرات بركه هاى چنديست كه در زمستانها از آب پر مىشود و در تابستانها بواسطه اين ذخيره زمستانى پرآب است . علاوه بر حوض مزبور چشمه كوچكى به سمت شمال شرقى شهر قرار دارد كه بهنگام محاصره هرات آب آن مىتواند تا حدى رفع نياز اهالى را بنمايد . محيط شهر هرات يك فرسخ و مساحت محلى كه شهر در آن واقع است نيم فرسخ و كسريست . بين هريرود و هرات يك فرسخ و پل مالان مهمترين پلى است كه در ناحيهء هرات بر روى اين رود بستهاند . اين پل بيست و نه دهنه دارد كه بمرور ايام اغلب دهنههاى آن خراب و همين خرابى موجب معطلى عابرين مىباشد .
اين بود وضع طبيعى و ساختمانى هرات و از اينجا معلوم مىشود كه كشورگشايانى كه قصد تسخير هرات را دارند بايد خود را از جانب شمالى و فراز جبال به شهر رسانند » .
[ ص 165 ]
( 756 )
ص 165 ، سطر 11 : قلعچه « 1 »
[ ق ل ع چ ] ( اسم مصغر ) . قلعهء كوچك ، دژ كوچك .
هامش
( 1 ) - نسخ « ح » و « ط » اين ضبط را آوردهاند كه امروز متداول و مرسوم نيست . در نوشتههاى امروزى « قلعهچه » بجاى آن مىآيد . اين كلمه مركب از « قلعه » + « چه » ( علامت تصغير ) است .