« تفليس » را از اقليم پنجم مىآورد كه طولش از جزاير خالدات « فج » و عرضش از خط استواء « مح » « 1 » است و مىگويد . « در درهاى افتاده است كه طرفى از آن با كوه است و آب كر بر ميان آن روان است « 2 » از طرفى عمارات بر روى كوه ساختهاند . چنان كه هر رسته خانهايى زمين كوى رسته علياست .
در آنجا حمامات بسيار است كه آب گرم ازو زاينده است و به آتش احتياج ندارد . »
از « نزهة القلوب » چاپ دبير سياقى صفحهء 108 و به « مرآت البلدان » جلد اول و « جغرافياى تفليس » نسخهء خطى كتابخانهء ملى شمارهء 2 رجوع شود .
( 173 )
ص 18 ، سطر 15 : ايروان
[ اى ر و ا ن ] ( اسم خاص ) . ايروان ناحيتى است ارمنى نشين در اطراف رود « ارس » . صاحب « مرآت البلدان » كه خود ازين شهر در حدود صد سال قبل ديدن كرده « 3 » آن را چنين وصف مىكند :
در حدود صد هزار گزى جنوب غربى « تفليس » و پنجاه و چهار هزار گزى شمال « آغرىداغ » در كنار رودخانهء موسوم به « ايروانچاى » ايروان قرار دارد و آن از بناهاى « ايروان » دوم است . شهر « ايروان » در جلگه واقع و در اطرافش باغهاى آبادان زياد است . اهالى اين شهر بيشتر ارمنى هستند علاوه بر رودخانهء « ايروانچاى » رودخانهء كوچك ديگرى نيز به اين شهر جارى مىشود و با تقسيم بشعبات متعدد باغها و عمارات آن را سيراب مىنمايد . برحسب روايات « ايروان » مذكور قلعهاى در نزديكى اين شهر بنا كرد كه دور آن چهار ميل بود . ايروان را برجهاست و سمت شرقى آن بواسطه نزديكى
هامش
( 1 ) - ياقوت طولش را 62 درجه و عرضش را 42 درجه مىآورد .
( 2 ) - ابن حوقل براى اين شهر دو بارو ذكر مىكند و آن را خرم و بسيار مستحكم با سه دروازه مىآورد كه رود كر از ميان آن مىگذرد و حمامهاى آبگرم دارد . جغرافياى ممالك همجوار ص 120 نام فعلى تفليس را تىبىليس ذكر مىكند و مىگويد فعلا پايتخت گرجستان است . - سيف الدوله بسال 1279 قمرى ازين محل ديدن كرده و بتفصيل از وضع جغرافيايى و صناعى آنجا در سفرنامهء خود ياد مىكند « سفرنامهء مكه » نسخهء خطى كتابخانهء ملى شمارهء 761
( 3 ) - بهنگام رفتن و بازگشت از سفر فرنگستان در سالهاى 1280 و 1283 هجرى قمرى .