گويى ما دو نوع « خود » داريم چرا كه در يك جا امام فرمودند خدايا هر چه بر مقام عزت من در ميان مردم مىافزايى بر انحطاط من پيش نفسم نيز بيفزا و مرا پيش نفسم خوار و حقير كن و به علاوه در حديث فوق امام صادق ( ع ) مىفرمايند هر كس نزد خودش حقير باشد تكبر مىورزد و گرنه افراد عزيز النفس هرگز اهل تكبر نيستند . لذا لازم است در اينجا در مورد معناى « خود » انسان مختصر توضيحى عرض شود .
خود و ناخود : « من » در انسان يكى بيشتر نيست اما اين « من » ذو مراتب و داراى درجات است مثلًا من مىخورم ، من مىخوابم و . . . . و نيز من فكر مىكنم ، من خدا را ياد مىكنم ، من ديگران را بر خود مقدم مىدارم و . . . . همه اينها وابسته به يك من است اما اين من درجاتى دارد . آنجا كه « من » از آن حرفهاى خيلى عالى مىگويد ، آن درجه عالى « من » انسان است و آنجا كه از مسائل حيوانى از قبيل خوردن و خوابيدن و . . . صحبت مىكند مربوط به درجات پايين « من » انسان است . يعنى همان درجهاى كه ميان انسان و حيوان مشترك است . بين اين دو « من » در انسان هميشه جدال است . مثلًا وقتى انسان مصمم مىشود سحرخيز و نماز شب خوان باشد وقتى مىخواهد از رختخواب گرم بيرون بيايد اراده اخلاقى به او مىگويد : حركت كن اما ميلى طبيعى به او مىگويد بيرون نيا و بخواب ! گاهى انسان با ميل طبيعى موافقت مىكند و مىخوابد صبح كه برمىخيزد مىبيند و حس مىكند كه شرمنده است و همانند قهرمانى كه شكست خورده احساس شكست
تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد ( ع ) بررسى اجمالى نكات تربيتى دعاى مكارم الاخلاق ( فارسى ) — صفحة 131
مساهمون: محمد جواد لياقتدار
ص١٣١