مستقل باشد و مولف بحث مستقلى در اين زمينه پيرامون اعتدال در نهجالبلاغه نگاشته است .
امام ( ع ) در فراز فوق يادآور مىشوند كه به تناسب رفعت مقام و مرتبه در ميان مردم ، انسان بايد پيش خودش احساس ذلت و كوچكى كند و اين را به اين خاطر مىفرمايند تا تعادل ميان اين دو كشش حفظ شود و برآيند اين دو نيرو راه اعتدال و ميانهروى باشد . اگر انسان به مقام بالايى از مقامات دنيوى برسد و مثلًا رئيس جمهور ، وزير ، مديركل و يا . . . بشود و در عين حال پيش خودش احساس كوچكى نكند و اصل وجودى خودش را كه از نطفه نجس بوده ونهايتاً به مردار نجس تبديل مىشود به ياد نياورد و ضعف و فقر خود را در برابر حاكم على الاطلاق يعنى خداوند به ياد نياورد چنين فردى مسلماً به استبداد و ستمگرى و تكبر مىگرايد و لذا در تعاليم اسلامى روى مسئله « تواضع » و فروتنى خصوصاً براى روسا و دولتمردان و صاحبان مناصب و اساتيد تأكيد بسيار شده است . اديبان نيز مىگويند درخت هر چه پربارتر و پرثمرتر باشد شاخههايش افتادهترند و اين حكايت از تواضع مىكند و اصولًا كسى كه اهل تواضع و فروتنى نيست اتفاقاً نشانهء بر حقارت و كوچكى او مىكند كما اينكه در حديث امام صادق ( ع ) آمده است :
« ما من رجل تكبر او تجبر الا لذله وجدها في نفسه »
هيچ كس تكبر نمىورزد مگر به دليل ذلت و حقارتى كه در خودش حس مىكند ( كلينى ، محمدبنيعقوب ، اصول كافى ، 1372 ، ج 3 ، باب كبر ، حديث 17 ، ص 426 ) . در اينجا اشكالى پيش مىآيد كه
تعليم و تربيت از ديدگاه امام سجاد ( ع ) بررسى اجمالى نكات تربيتى دعاى مكارم الاخلاق ( فارسى ) — صفحة 130
مساهمون: محمد جواد لياقتدار
ص١٣٠