آريا به شهرنشينى و زراعت مايل گشته و چون از آفات باديهگردى محفوظ مانده همواره بر جمعيت آنها افزوده تا آنكه مملكت بلخ و هرات بر آنها تنگ شده و به خيال مهاجرت افتادهاند . در اين صورت مىتوانيم بگوييم بسيارى از مردم ممالك بعيده اصلا از قوم آريا مىباشند .
آريانا : استاد جغرافيادانها كيپر گويد : « آريانا اسم قديم مملكت ايران حقيقى است و اين اسم را طايفهء موسوم به آرين به اين مملكت دادهاند و معلوم نيست كه كى و در چه قرن اين طايفه از طرف شمال و نواحى تاتارستان كوچ كرده به اين مملكت آمدهاند ؟ » .
يونانيها فقط قسمت شرقى مملكت ايران را آريانا يا آريا مىگفتهاند و مسلم است كه تا پانصد و اند سال بعد از خروج اسكندر كبير ، اين مملكت را ايران نمىناميده از زمان اردشير اول پادشاه ساسانى اسم ايران مذكور و شايع گرديد يعنى ايران اسم قديمى اراضى واقعه در سمت شمال كه رودخانههاى سيحون و جيحون آنها را سيراب مىسازد ، بود در سلطنت ساسانيان آن اراضى را توران گفتند و اسم آنها را به اين مملكت دادند .
بعضى از مصنفين قديم را عقيده اين بوده كه اراضى واقعهء ما بين رود پنجاب و دجله و درياى خزر و عمان موسوم به آريانا يا آريا بوده .
آمنمارسلن مورخ ، يك حد آريانا يا آريا را خاك چين دانسته . هردوت مىگويد پيش از اين مملكت مدى يعنى عراق عجم يا جبال موسوم به اين اسم بود . بطلميوس مصرى گويد يكى از طوايف تورانى كه فيما بين جيحون و سيحون يورت داشتند « آرياكا » نام داشتند و از كجا كه طايفهء مزبوره از يورت خود كوچ نكرده باشند و به جبال يا مد نيامده باشند ؟ و بعد از تصرف اين مملكت اسم خود را به آن نداده و مملكت را آرياكا نگفته و عراق معرب آرياكا نباشد .
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 62
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٦٢