از آن مىگذرد » . پس آريا كلية اسم ناحيهء هرات حاليه بوده و الكساندريا اريون كه به معنى اسكندريهء آريا مىباشد اسم دار الملك ولايت هرات است كه اسكندر كبير تجديد عمارت آن نموده و جمعى از مهاجرين يونان را در آن ساكن كرده و مىشود كه آن همين شهر هرات حاليه باشد اگرچه شهر هرات قبل از اسكندر موسوم به « ارتاحوئانا » بوده .
در حدود ولايت آريا فيما بين مصنفين - خاصه جغرافيادانهاى روم و يونان - اختلاف است . استرابن مورخ گويد يك حد آريا پنجاب است و حد ديگرش سرحد كرمان و بلوچستان . و بعد از اين شرح ، تمام مملكت خراسان را جزو آريا شمرده . مؤلف كتاب قاموس الاعلام مىگويد آيا اسمى است كه جغرافيادانهاى قديم يونان به شهر هرات و قسمت شرقى مملكت خراسان و سيستان داده و بعضى تا سرحد هند را جزو آريا دانسته چنانكه تمام افغانستان و بلوچستان را . اما ظن غالب اين است كه آريا فقط اسم ولايتين هرات و بلخ بوده .
بسيارى از متأخرين علما كه در انساب و السنهء امم تدبر كامل نموده چنين دانستهاند كه در زمان قبل از تاريخ ، طوايفى كه در حدود بلخ و هرى ساكن بوده موسوم به اسم آريا شده و بعدها مملكت را به اسم سكنه ناميدهاند و آن طوايف در اوقات مختلفه به هندوستان و ايران و تمامى اروپا مهاجرت كردهاند .
اگرچه نمىتوان گفت مملكت آريا مهد بنى نوع بشر بوده است اما مىتوان قبول نمود كه مدنيت انسان ابتدا در اين سرزمين بناى شروق و ظهور را گذاشته چه از جهت استعداد موقع و مكان و خصايص اقليمى آن طايفهاى كه در آن نشو و نما نموده از حيثيت تناسب خلقت اعضاء و هوش و ذكاء بر مردم اقطار ديگر برترى داشته و پيش از ساير اقوام به حالت تنبه و تمدن فايز گشته . در زمانى كه غالب قبايل ، صحراگرد و خانهبهدوش بوده و به شكار و شبانى معاش مىنمودند اهل
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 61
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٦١