آن روز مردم بملا و طلبه ارج بسيار نهادندى ، بويژه اگر « سيد » بودندى ، و به گمان بسيارى از ايشان اگر كسى بكفش آخوند كفشكه گفتى « كافر » گرديدى .
در تهران و ديگر جاها رنجيدگى بسيار نمودند ، و در زنجان مردم بازارها را بسته بر آن شدند كه بريزند و دستگيران را از دست سواران دولتى بگيرند . سواران ناگزير شدند از بيرون شهر درگذرند . « 1 »
در تهران بهبهانى پيام به عين الدوله فرستاد كه من از شما سپاسمندم ، و طلبهها را هم آمرزيدم ، آنانرا آزاد گردانيد ، عين الدوله با بيپروايى پاسخ داد : من آنان را بپاس دلخواه آقا نگرفتم كه او سپاسمند باشد ، و چون خواست آزادشان گردانم . اين پاسخ رنجش بهبهانى را از عين الدوله بيشتر گردانيد .
اين پيشآمد در مهرماه 1282 ( رجب 1321 ) ، و نخستين داستانى بود كه چگونگى رفتار عين الدوله و اندازهء خودكامگى او را نشان داد .
پيمان گمركى با روسيان و تعرفه نوين
امين السلطان رفته ولى نتيجههاى بدخواهى او باز ميماند ، و در زمستان همين سال پيمان گمركى كه با روسيان بسته شده ، و تعرفهء نوين گمركى كه از روى آن درست گرديده بود ، بيرون آمد . اين پيمان ، با دست نوز آماده گرديده و در سال 1280 ( 1319 ) ، پس از بازگشت شاه از سفر دوم اروپا ، دستينه به آن نهاده شده ، و در 1281 ( 1320 ) ، پيماننامهها بهمديگر داده گرديده ، ولى به كار بستن آن بازمانده بود كه از بهمنماه اينسال 1282 به آن برخاستند .
اين پيمان و تعرفه يكسره بزيان ايران ، و نتيجهء آن اين بايستى بود كه اندكى افزارسازى و پارچهبافى و مانند اينها كه ايرانيان مىداشتند از ميان رود ، و كار دادوستد و بازرگانى از رونق افتد ، و كشاورزى و گلهدارى نيز آسيب بيند ، و در پايان ، آن باشد كه مردم ايران دست بسته و بيكار مانده ، و بشهرهاى قفقاز و ديگر جاها كوچند ، و يا در كشور خود به سختى افتاده و از ناچارى بهمسايهء بيگانه گرايند .
اگر كسانى ميخواهند از چگونگى اين پيمان و تعرفه ، و از خواستهاييكه همسايه شمالى را از بستن آن بوده ، و از زيانهاييكه بايران ميرسانيده آگاه گردند ، كتاب « استقلال گمركى ايران » « 2 » را بخوانند .
در اين كتاب يك راز را آشكار گردانيده ، و آن اينكه پيمان و تعرفه از چند سال پيشتر آماده گرديده بوده است ، و ما از اينجا پى برازهاى ديگرى برده ، ميفهميم كه گفتگوى اين از زمان شادروان امين الدوله آغاز شده ، و ميتوانيم گفت كه يكى از انگيزههاى افتادن امين الدوله ناهمداستان آن با اين پيمان و تعرفه بوده . نيز ميفهميم
هامش
( 1 ) سرانجام پس از دو ماه نيز در سايهء پافشارى زنجانيان بود كه عين الدوله آنان را آزاد گردانيد .
( 2 ) نوشتهء آقاى رضاى صفى نيا - در سال 1307 در تهران بچاپ رسيده .