بدار الشورى ميآوردند . ولى نتيجهاى ديده نميشد . زيرا دولت پروايى نمىنمود و هر زمان نويد دروغى ديگرى ميداد . بفرمانفرما گفته بودند از تهران لشكرى خواهند فرستاد كه همراه لشكرى كه از آذربايجان براى نگهدارى مرز و سركوب كردان رود ، ولى نشانى از آن لشكر ديده نميشد . در مجلس بارها سخن ميراندند و تنديها مينمودند ليكن سودى نميداد و دربار همچنان خونسردى نشان ميداد .
شگفتتر آنكه ميرزا رضا خان ارفع الدوله سفير ايران در استانبول گفتارى بيك روزنامه روس فرستاده داستان را از ريشه دروغ مىشمرد و چنين گفت : « آنچه در اين باره نوشته مىشود انجمن تبريز ساخته و پراكنده ميگرداند » . « 1 » با آنكه در اينهنگام روزنامههاى روس و انگليس نيز از پيشامد سخن ميراندند و از آنسوى « كميته اتفاق و ترقى » آزاديخواهان عثمانى از پاريس « بياننامه » بدار الشورى و انجمن تبريز فرستاده رفتار دولت خود را بيدادگرانه ستوده بيزارى مينمودند . با اينحال ارفع الدوله پيشامد را نمىپذيرفت و به پردهكشى ميكوشيد .
اين رفتار سفير ايران دليل ديگر است كه ميانه محمد عليميرزا و سلطان عبد الحميد سازش ميبوده . عبد الحميد از ترس آنكه پيشرفت مشروطه در ايران جنبش آزاديخواهى را در عثمانى نيرومندتر گرداند از همدردى و همدستى با محمد عليميرزا بازنمىايستاد ، و اين فشارهاى مرزى به آن عنوان ميبود . يكروز نامه فرانسهاى در مصر سندى بدست آورده چنين ميگفت كه عبد الحميد نامهاى بمحمد عليميرزا نوشته كه او را بپافشارى در برابر آزاديخواهان دليرتر گرداند ، و چون روزنامههاى تهران اين داستان را از آن روزنامه فرانسهاى ترجمه كرده بچاپ رسانيدند دربار يا وزارت خارجه بپاسخى برنخاست ، و اين دليل است كه آن نوشته بيپا نمىبود .
از آنسوى ، چنان كه در برخى روزنامهها نيز نوشته شده ، در زمان عبد الحميد عثمانى يك افزار سياسى در دست دولت نيرومند آلمان ميبود ، و چون اين دولت از پيمان روس و انگليس درباره ايران كه گفتگويش از ديرگاهى در ميان مىبود خرسندى نميداشت ، بنام همچشمى چنين ميخواست كه او نيز در كارهاى ايران دست دارد ، و از اينرو عثمانى را بمرزشكنى واميداشت . ميبايد گفت : در اين پيشامد عبد الحميد و محمد على و دولت آلمان هر سه بهرهمند ميبودند .
از همينجا دولتهاى روس و انگليس بىيكسويى ننموده نمايندگان ايشان در استانبول و تهران با دولتهاى عثمانى و ايران گفتگو مىكردند ، و همانا در سايه گفتگوهاى ايشان بود كه دولت عثمانى از زورآزمايى در گذشته خرسندى داد كه داستان با گفت و شنيد و رسيدگى پايان يابد ، و روز سىام شهريور ( 13 شعبان ) بود كه وزير امور خارجه ايران به مجلس آمده آگاهى داد كه در نتيجه كوشش وزارت خارجه و ميانجيگرى
هامش
( 1 ) جملههاييست كه حبل المتين تهران از يك روزنامه روسى ترجمه كرده .