نمايندگان روس و انگليس چنين نهاده شد كه عثمانيان سپاهيان خود را از خاك ايران پس كشند و بكشاكش و دو سخنى كه در ميان مىبود در كميسيونى با بودن نمايندگان روس و انگليس رسيدگى شود . نمايندگان از اين آگاهى خرسندى نمودند . دولت محتشم السلطنه را بسرنمايندگى در آن كميسيون نامزد گردانيد ، و او نخست پذيرفت ، و سپس بازايستاد و بار ديگر پذيرفت و سرانجام در آغازهاى ابان ماه از طهران روانه گرديد . عثمانيان نيز طاهر پاشا نامى را بسرنمايندگى فرستادند .
چنان كه گفتيم اين زمان در عثمانى نيز دستهاى بنام « اتفاق و ترقى » بآزاديخواهى ميكوشيدند و اين همان دسته است كه مشروطه را در آن كشور بنياد نهاد . در اين هنگام بيشترى از سران ايشان از خاك عثمانى گريخته و در اروپا ميزيستند و كميته دسته كه سررشته را در دست ميداشت در پاريس برپا ميبود ، و چون اين مرزشكنى از عبد الحميد ديده شد آزاديخواهان عثمانى ، چه بنام همدردى و چه بنام همسايگى ، بهوادارى از ايران برخاستند و كميته « بياننامهاى » به زبان تركى براى دار الشورى و انجمن تبريز فرستاد كه آنها نيز پاسخ دادند ، و چون نيازى بآوردن متن آن « بياننامه » و پاسخهايش نيست در اينجا نمىآوريم . ليكن خواهيم ديد كه همين آزاديخوان عثمانى در جنگهاى آزاديخواهان با محمد عليميرزا نيز همدستى با ايرانيان كردند و يكدسته از ايشان بخوى به يارى آزادىخواهان درآمدند .
در همان آغازهاى ابان ماه در تهران كابينه نيز ديگر گرديد . چنان كه گفتيم كابينه مشير السلطنه كابينه كارآمدى نمىبود و در نزد مجلس آبرو و ارجى نميداشت ، و چون اين كابينه به كار پرداخت چند روزى نگذشت كه كاركنان وزارت خارجه از سعد الدوله ناخرسندى نمودند و به ايستادگى و پافشارى برخاستند ، و چون سعد الدوله پس از بيرون رفتن از مجلس در دربار و ديگر جاها ببدگوييها از مشروطه و دار الشورى پرداخته و بدينسان دلهاى آزاديخواهان را آزرده گردانيده بود كسى به پشتيبانى ازو برنخاست و شاه او را برداشته علاء السلطنه را بار ديگر وزير خارجه گردانيد كه مجلس نيز آن را پذيرفت .
با اينحال كابينه ارج و آبرويى نداشت ، و دانسته نيست چه شد كه آنان بكنار رفتند و محمد عليميرزا ناصر الملك را بسروزيرى برگزيد كه او نيز وزيرانى را برگزيده روز شنبه سوم ابان ماه ( 18 رمضان ) بمجلس آورد و بدينسان بشناسانيد :
ناصر الملك رييس الوزراء و وزير ماليه ، آصف الدوله وزير داخله ، مشير الدوله وزير خارجه ، صنيع الدوله وزير علوم و اوقاف و فوايد عامه ، مخبر السلطنه وزير عدليه ، مؤتمن الملك وزير تجارت ، مستوفى الممالك وزير جنگ .
نمايندگان خرسندى نمودند و چون ناصر الملك در اروپا درس خوانده بود و در آن روزها بيك اروپا ديده ارج ميگزاردند چه رسد به يك درس خوانده در آنجا ، از اينرو ارجمندش ميشماردند ، و در اينهنگام نيز جز پاسدارى ننمودند . يك كار شگفت وزير
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 479
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٤٧٩