آن را به سپهسالار خويش تسليم كرد تا در مصالح سپاه به مصرف برساند .
ناگفته نماند كه مأمون از خلفاى بزرگ و مردان خردمند بود ، و در مملكت خويش ابداعات و ابتكارات بسيارى كرد . از جمله آنكه وى در ميان خلفا اوّلين كسى است كه در علوم حكمت جستجو و كاوش كرد ، و كتب آن را به دست آورد و دستور داد آن را به زبان عربى نقل كنند و نشر دهند .
نيز وى ( بعض از قضاياى اشكال كتاب ) اقليدس را حلّ كرد [ 1 ] ، و در علوم قدما نظر افكند ، و دربارهء طب به تحقيق پرداخت ، و اهل حكمت را به خود نزديك ساخت .
نيز از جملهء ابداعات مأمون اين بود كه خراج مردم سواد ( عراق ) را بر اساس دو خمس قرار داد ، حال آنكه پيش از آن رسم بود كه نصف از ايشان دريافت مىشد . [ 2 ]
هامش
[ ( 1 - ) ] كتاب اقليدس را كه در هندسه و حساب است مردى كه به دو ابلونيوس نجار مىگفتند تأليف كرد ، سپس يكى از ملوك اسكندرانيين طالب هندسه شده اقليدس را كه مردى از اهل صور و در حساب و هندسه مبرز بود مأمور كرد آن را تهذيب و تفسير كند . ازينرو نسبت آن كتاب به اقليدس داده شد . در زمان مأمون حجاج بن يوسف كوفى به امر وى كتاب اقليدس را از يونانى به عربى ترجمه كرد و آن را اقليدس مأمونى ناميدند . و همان است كه مورد استناد و استفاده است . حاج خليفه . كشف الظنون : ج 1 ص 138 .
[ ( 2 - ) ] ماليات سرزمين عراق همواره بر اين مبنى بود كه زمين را مساحت كرده مقدارى معين از آن ماليات مىگرفتند ، تا آنكه منصور عباسى بخلافت رسيد . منصور اين رسم را برداشته مقاسمه را به جاى آن نهاد ، زيرا گاه قيمتها پايين مىآمد و غلات وافى به خراج نبود ، و در نتيجه زمين ويران مىشد . ولى نتيجهء مقاسمه آن بود كه هر گاه درآمد زياد مىشد خراج نيز فزونى مىيافت .
و اما ميزان خراج مقاسمه به نظر خليفه بستگى داشت ، ولى معمولا از نصف زيادتر و از خمس كمتر نمىشد . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلامى : ج 1 ص 232 .