كه قبلا گفتيم سليمان و بسيارى از يارانش در منطقهء « عين الورده » كشته شدند .
دلايل شكست جنبش توّابين
اين سؤال همچنان به قوّت خود باقى است .
چرا اين جنبش در تاريخ با شكست روبرو شد ؟
قبل از هر چيز لازم است ماهيّت اين جنبش را درك كنيم . در گذشته يادآور شديم كه در تاريخ مكتبى ، دو نوع جنبش به چشم مىخورد :
اوّل :
جنبش نظاميها و سياستمداران و نظاير آنها . انقلاب مختار بن ابى عبيدهء ثقفى از اين دست بوده است .
دوّم :
قيام فقها و زاهدان و قرّاء . سليمان بن صرد و سپس زيد بن على ، طلايهداران قيامهايى اينچنين بودهاند .
امروزه ، برانگيختن روحيهء ايثار و جهاد در ميان امّت ثمرهء جنبشهايى همچون ، جنبش رهبران دينى يعنى ، علما و فقها و مراجع دينى است . طبيعة بيشتر مسلمانان در آن زمان تصوّر نمىكردند كه سليمان بن صرد با ياران و تركيب افراد خود ، در اين جنبش موفّق شود و حكومت را به دست گيرد .
زيرا همچنان كه قبلا گفتيم سن وى از هشتاد و هشت سال گذشته بود . هدف همهء اين افراد در يك سخن خلاصه مىشد . ايشان مىخواستند براى همهء امّت در قلمرو حكومت اسلامى - از ارمنستان تا آفريقا - وجود بحران فراگيرى را ثابت كنند كه بايد بدان پرداخت .
هدف جنبش سليمان و يارانش بيدار كردن وجدان جامد مسلمانان و سپس تحريك ايشان به انقلاب بر ضد حكومت طاغوتى و فاسد امويان بود .
حركت توّابين مايهء رشد جنبش مختار و اساس آن به شمار مىآيد . هدف از جنبشهاى فقهى ( جنبش مراجع ) برانگيختن روحيهء اسلامى بود . اين شخصيّتهاى اسلامى در آن هنگام ، همان مراجع فتوا و قاريان قرآن بودند . قاريان قرآن در آن زمان مرجعيّت داشتند و تنها مرجعى در ميان امّت اسلام بودند كه به همهء امور رسيدگى مىكردند . قاريان قرآن ، مفسّران قرآن نيز بودند و در تأويل قرآن و موارد تطبيق آن داناترين مردم به شمار مىآمدند . اين قاريان به موفقيّت انقلاب اميد بسيار كمى داشتند ولى ، جنبش توّابين قبل از هر چيز داراى اهداف تبليغاتى و مذهبى بود و سرانجام نيز به هدف خود دست يافت . با اين وجود ، اشكالى ندارد دلايل شكست سياسى انقلاب سليمان بن