صرد را بررسى كنيم .
دلايل عدم موفقيّت توّابين
اوّل : اعتماد سليمان بن صرد بر مردم كوفه ، كه تاريخى مملو از مكر و خيانت دارند . و گاه آدمى از خود مىپرسد : آيا خاك كوفه ، اقتضاى مكر و خيانت دارد ؟ يا نخلستانهايى كه در دو طرف فرات واقع است ، موجب حيلهگرى و خيانت پيشهاى اين مردم گشته است ؟
نه خاك و درختان خرما و نه آب و هواى كوفه موجب فريبكارى و خيانتپردازى اين مردم نيست ، بلكه مسألهء ديگرى مطرح است و آن تركيب اجتماعى جامعهء كوفه و شهروندان و ساكنان اطراف اين شهر است كه موجب پيدايش چنين خصلتهايى شده است .
مردم كوفه چه كسانى بودند ؟
كوفه مركز جنگجويان ، يا به تعبير جديد ( پايگاه نظامى ) بود كه از مجموعه قبايل جنگجويى تشكيل مىشد . آنها از موطنشان يعنى جزيرة العرب به كوفه آمده بودند و در منطقهاى مشخّص زندگى مىكردند . هر قبيله يك « حىّ » « * » كوچك داشت كه اطراف آن را ديوارى در بر مىگرفت .
بسيار كم اتّفاق مىافتاد كه سربازى براى جنگ اجير شود و از نظر سياسى فردى آگاه باشد ، به اين دليل سربازى با اين ويژگى ، همواره به پاداش وابسته است و هركس مبلغ بيشترى بپردازد براى او مىجنگد . در اين ميان ، رهبر سياسى كسى است كه رخدادها را درك كند و به اوضاع داخلى امّت آگاه باشد ، در حالى كه لشگريان در پادگانهاى خود چيزى جز سلاح و جنگ را نمىشناسند . اين سربازها بنا به طبيعت خويش بايد به رنگهاى مختلف در آيند و به همين سبب مردم كوفه در هر لحظه موضعى مخالف با موضع قبلى خود داشتند . زيرا يك روز به يارى مسلم بن عقيل برمىخاستند و روز ديگر وقتى كه ابن زياد به صحنه وارد مىشد و آنها را به مال و پاداش تطميع مىكرد به حمايت او مىشتافتند و آنگاه كه مختار ، با وعده و وعيد بيشتر ، پا به عرصه مىگذاشت ، بلافاصله گرد او جمع مىشدند ، و زمانى كه مختار از صحنه خارج مىشد و مصعب بن زبير ، بر سر كار مىآمد ، مردم كوفه او را برمىگزيدند و آنجا كه ، عبد الملك بن مروان ، پا به ميدان مىگذاشت ، مردم كوفه اطراف او حلقه مىزدند و اوضاع به همين ترتيب ادامه داشت . . . سبب اين بىثباتى آن بود كه ايشان سربازانى مزدور بودند . مثلا ، وقتى كه در عراق كودتا مىشود ( در عراق هميشه كودتاهاى مختلفى ديده شده است ) ارتشى كه براى « نورى سعيد » مىجنگيد به جنگ
هامش
( * ) « حىّ » به واحدى كوچكتر از قبيله اطلاق مىشود - م .