پى زمان متوكّل ، مستعين و خلفاى پس از او پاسخگوى آن است ، انقلابهايى كه نگذاشتند هيچ خليفهاى براحتى به لهو و لعب بپردازد .
محمّد ، در واسط در خانهء مادر پسر عموى خود على بن حسن بن على بن عمر بن امام زين العابدين ( ع ) سكونت داشت . مادر پسر عموى محمّد پيرزنى زمينگير بود ، چون چشم اين پيرزن به محمّد افتاد از شادى از جاى خود پريد و گفت : اى محمد ! به خدا خودم و خانوادهام فدايت شويم ، خداى را براى سلامت تو سپاس مىگويم . اين پيرزن با وجود آنكه سالها توان برخاستن را از دست داده بود با اين حال همينكه چشمش به محمّد افتاد از جاى خود پريد .
ابراهيم عودى فرماندهء لشگر ابن طاهر ، محمّد بن قاسم را چنين توصيف مىكند .
من فردى كوشاتر و پاكدامنتر از او نديده بودم ، وى بيش از هركس ديگر ذكر خدا را بر لب داشت ، اعتماد به نفس او نيز بيش از سايرين بود ، هرگز بىتابى نمىكرد و در سختيها از خود ضعف نشان نمىداد و جز يك بار هرگز او را در حال شوخى و خنده نديدند بدين ترتيب ، كه يك بار هنگامى كه از گردنهء « حلوان » گذشتند محمّد بن قاسم خواست بر مركب خود سوار شود ، در اين وقت يكى از اصحاب ابراهيم بن غسان عودى پيش آمد و خود را خم كرد تا محمّد پايش را بر پشت او بگذارد و بر هودجى كه روى يك استر تعبيه شده بود ، سوار شود ، محمّد چون بر هودج قرار گرفت با تبسّم خطاب به او چنين گفت : آيا حقوق بنى عبّاس را مىگيرى و به خاندان على بن ابى طالب خدمت مىكنى ؟
روايت كردهاند كه اشياء نفيسى اعمّ از اموال و جواهر و اشياى گرانبهاى ديگرى از اين قبيل بر محمّد بن قاسم عرضه شد ولى ، او بجز يك قرآن كه از آن ابن طاهر بود چيز ديگرى نپذيرفت كه خود موجب شادى ابن طاهر شد . محمّد بن طاهر بدين سبب اين قرآن را پذيرفت ، تا تلاوت قرآن را ترك نكرده باشد .
وجود شخصيّتى انقلابى چون محمّد و انقلابى چون انقلاب او نشانگر آن است كه جنبش مكتبى حتّى ، يك روز از حركت باز نايستاده است و ممكن نيست روزى از استقامتى كه بدان متعهّد است ، دست بردارد . اين دو ويژگى در همهء انقلابهايى كه جنبش مكتبى ، آنها را برپا كرده است ، به چشم مىخورد .
در كنار اوضاع بحرانى حكومتها ، از زمان امام جواد ( ع ) راهى آغاز شد كه در زمينهء انقلابها و طبيعت آنها داراى كيفيّت خاصّى بود . جنبش مكتبى در زمان امام جواد ( ع ) از اوضاع مطلوبى برخوردار بود . سختترين ايّام جنبش مكتبى ، در زمان امام موسى بن جعفر ( ع ) و بهترين ايّام آن ، در زمان امام جواد ( ع ) بود .
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 312
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٣١٢