دوران امام جواد ( ع ) و گسترش جنبش مكتبى
امام محمّد بن على الجواد ( ع ) با دو خليفهء عبّاسى همزمان بوده است ، ايشان در ذى القعده يا ذى الحجّه سال 220 هجرى در حالى كه بيست و پنج سال از عمر شريفش مىگذشت به شهادت رسيد .
مأمون عبّاسى خليفهاى بود كه امام ( ع ) در دوران او توانست از زندگى آرامى برخوردار باشد .
روش مأمون را قبلا بيان كرديم و گفتيم كه به سبب فشارهاى مردم در آن روزگار ، وى خواهان نزديكى به علويان و تقرّب به سيّد اين قوم يعنى امام رضا ( ع ) بوده است .
مأمون فردى زيرك بود و وجود انقلابها و جنبشهاى مختلف در سرتاسر سرزمينهاى اسلامى ، از ويژگيهاى حكومت اوست و به همين سبب بود كه او خود را به علويان نزديك كرد و دريافت كه براى رهايى از اين گرفتارى بايد به شخص امام رضا ( ع ) تقرّب جويد . ولى ، برخى از مورّخان چنين مىگويند : مأمون در حقيقت شيعى مذهب بود و اعتقاد داشت كه صلاحيّت فرزندان حضرت على ( ع ) براى خلافت بيش از سايرين است ، وى امامت حضرت على ( ع ) را باور داشت ولى ما چنين چيزى را نمىپذيريم زيرا ، اين اعتقاد ، افتخارى است كه يك خليفهء غاصب شايستگى آن را ندارد .
پس از شهادت امام رضا ( ع ) به دست مأمون ، امامت شرعى مكتبيها به امام جواد ( ع ) منتقل شد ، عمر امام جواد ( ع ) در اين هنگام از هفت سال تجاوز نمىكرد ، امام ( ع ) در مدينهء منورّه - كه در آن روزگار از پايتخت يعنى ، بغداد فاصلهء زيادى داشت - باقى ماند .
گفته مىشود بر اثر اتّفاق شگفتانگيزى ، توجّه مأمون به حضرت جواد ( ع ) جلب شد :