يكى از چهار سمت منحصر مىباشد . و وجوبيّه است بخاطر آنكه صلاة الى احد الجهات اربعة ، واجب است جناب مكلّف اگر صلاة الى احد الجهات را ترك نمايد تجرّى نموده است و همچنين در شبهه محصوره تحريميّه جهل عذر نمىباشد مثلا علم اجمالى دارد كه يكى از دو مائع خمر است بايد از هر دو اجتناب نمايد و اگر يكى از دو مائع را شرب نمايد تجرّى نموده است .
و اگر جهل عذر تلقّى شود تجرّى مصداق ندارد چه آنكه در فرض عذر بودن جهل ، احتمال معصيت منتفى مىباشد و با انتقاء احتمال معصيت ، تجرّى مورد و مصداق نخواهد داشت چنانچه در شبهات بدويّه و يا در مواردى كه استصحاب برائت جارى مىباشد ، جهل بواقع ، عذر تلقّى مىشود مثلا در حرمت شرب تتن شك دارد و نسبت به حكم واقعى آن ، جاهل است در اين صورت جهل بواقع از نظر عقلى ، عذر است عقل مىگويد عقاب بلابيان ، قبيح است و در مورد شرب تتن برائت جارى مىگردد و احتمال حرمت ، بديار عدم ارسال مىشود و بخاطر منتفى بودن احتمال حرمت ، تجرّى جاى پا ندارد . و يا مثلا در خمر شدن سركه ، شك دارد . استصحاب خلّيت ، جارى مىگردد و احتمال حرمت و خمر بودن ، منتفى مىشود و اگر سركه مورد نظر را بنوشد ، نوشنده متجرّى نبوده و عمل او تجرّى محسوب نشده و تجرّى مأوى و منزلى نخواهد داشت
كوتاه سخن در مواردى كه جهل به حكم واقعى عذر تلقى شود تجرّى مصداق ندارد بخاطر آنكه احتمال خلاف واقع گرچه موجود است و ليكن احتمال معصيت منتفى مىباشد و معيار در تحقق تجرّى همان احتمال معصيت خواهد بود . و در مواردى كه جهل به حكم واقعى عذر نباشد تجرّى مصداق دارد چه آنكه احتمال معصيت كه معيار تحقق تجرّى مىباشد موجود است .
( عذرا عقليا او شرعيا . . . ) مثلا در شبهه بدويّه ( شرب تتن ) اگر قاعده قبح عقاب بلابيان را مناط و معيار جريان برائت بدانيم جهل به حكم واقعى عذر عقلى
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 67
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٦٧