( نوشته حدود 515 ق ) از مهمترين كتابهاى علم الحيل است . مكانيك آبگونهها ( هيدروليك ) ، ايستابشناسى ( هيدرواستاتيك ) ، بهويژه ديدگاههاى وى درباره گرانيگاه ، تعادل اجسام ، وزن مخصوص ، چگالىسنجى ، بالابرها ، ترازوها ، زمانسنجها و فنون ساختن و بهكار بستن ابزارهايى در اين زمينه ، جملگى نشان دهنده تبحر او در حوزه دانش مكانيك بهشمار مىرود .
از ديگر دانشمندان مسلمانِ در اين زمينه ، ابنهيثم بصرى ، جيانى قُرطبى و ابوريحان بيرونى را مىتوان نام برد . پژوهشهاى ابوريحان بيرونى در بهدست آوردن وزن مخصوص پنج ماده و كانى ، امروزه آنچنان به معيارهاى قرن بيستمى ما نزديك است كه تعجب همگان را برمىانگيزد .
هرگاه از ديد كاركردگرايانه به دستاوردهاى مهندسان اسلامى بپردازيم و طراحى انواع آلات سرگرمى و شعبدهبازى و بالابرهاى آب را به كنارى بنهيم ، از مهمترين دستاورد مسلمانان در حوزه علم حيل ، آشنا ساختن اروپا با باروت و سلاحهاى آتشين است . پيشينه ذكر استفاده از انواع سلاحهاى آتشين در جنگها ، بهويژه هنگام محاصره شهرها به سده هشتم هجرى مىرسد .
ابنخلدون در كتاب العبر از كاربرد انواع سلاحهاى آتشين و آن هم نه فقط در بهكاربردن توپها و انواع ابتدايى توپهاى دستى ( شمخال ) يا تفنگها ، بلكه در انواع گوناگونى از پرتابهها در نبردهاى سلاطين اسلامى آفريقا ياد كرده است . بررسى آراى چند تن از دانشمندان اسلامى دراينباره ما را با دنياى عجيب و شگفتىآور سلاحهاى آتشين آشنا مىسازد . « 1 »
4 . كيميا
مقوله كيمياگرى برآيند علم ، فن و جادو بود كه تدريجاً شكل اوليه شيمى را به خود گرفت . موضوع كيمياگرى تبديل مواد در حضور عاملى روحانى بود كه غالباً « حجر الفلاسفه » ناميده مىشد . كيميا يكى از انواع علوم مخفى بود كه اصطلاحاً به آنها « كلهُ سرّ » « 2 » گفته مىشد . در كيميا از مادهاى بحث مىشد كه با بهكار بردن آن تبديل فلزات پست همچون آهن و مس به زر و سيم ممكن مىشد . آن ماده را كيمياگران « اكسير » مىناميدند . مهمترين اين مجموعه از
هامش
( 1 ) . دانشنامه جهان اسلام ، « باروت / باروتخانه » ، دانشنامه جهان اسلام ، ج 1 .
( 2 ) . برگرفته از حرف اول نام پنج علم كيميا ، ليميا ، هيميا ، سيميا و ريميا .