نتيجهء تجارب دقيق خود را بىدرنگ مىنوشت . اين اثر اولين كتابى است كه در آن از بيمارىهاى عفونى بحث شده است .
رازى در آخر فصل اول كتاب درباره علت و سبب بروز آبله توضيح داده و از آن چنين استفاد مىشود كه وى انتقال آبله را از راه مخمر و خون مىدانسته است . اين مطلب را دانشمندى انگليسى متخصص تاريخ طب ، به نام چارلز گرين كمستون « 1 » چنين آورده است : « . . . حال اگر اين عقيده را با علت امروزى مطالعه كنيم و بهجاى مخمر مثلًا باكترى يا ويروس بگذاريم مىبينيم كه فرضيه هزار سال قبل رازى امروز نيزپذيرفته است » .
فصول كتاب دربردارنده يك دوره كامل آبلهشناسى و سرخكشناسى است . در فصل چهاردهم كتاب در باب « آبله و سرخك بى خطر و كشنده » آمده است :
آبله و سرخك از بيمارىهاى حادند و بدين جهت نشانههايى دارند كه بىخطر و كشنده آن را معلوم مىدارد . تنفس صحيح ، عقل سالم و ميل به غذا و چابكى در حركات و خوبى نبض و اينكه مرضش را كوچك شمارد و خواب راحت و كمى اضطراب و امثال آنها از علامات نيكوى گواه بر بى خطرى بيمارى است .
نشانههاى مخالف آنچه كه گفتيم دلالت بر خطرناك بودن آنها دارد و ما بخشى از آنچه دراينباره بوده است از كتاب منصورى ياد كرده ايم . ازجمله عوارض و لواحق آبله و سرخك اين است كه سالمترين اقسام آبله و بىخطرترين آنها آبلههاى سفيد و متفرق و معدودى است كه به آسانى بيرون مىريزد و بدون تب شديد و حرارت و غم و مشقت است . همچنين آبلههايى كه با بيرون آمدن دانه اول آن تب و غم و تعب بيمار تسكين يابد و پس از آنكه دانههاى آبله بيرون زد ، بيمار آرامش كامل مىيابد . نيز از انواع سالم و بى خطر آبله دانههاى درشت است ؛ هرچه تعدادش زياد و نزديك به يكديگر باشد يا در صورتى كه بروز ( خروج ) آنها به آسانى صورت گيرد و پس از آن ناراحتى و حرارت بيمار را سبك كند ( به شرحى كه گفتيم ) .
آبلههايى كه به سختى بيرون مىزنند و پس از بروز حال بيمار سبك نشوند از نوع آبلههاى بدخيم است ، ولى خطرناك نيستند ؛ مادام كه حال بيمار پس از بروز آبله بد نباشد .
هامش
( 1 ). Charles Greene Cumston .