نشان غيرطبيعى بودن افعال است . افزايش سرعتِ افعال نشانه حرارت مزاج است ؛ مثلًا سرعت رشد ، رويش مو و دندان دليل حرارتاند . همچنين قدرت و بلندى صدا ، سرعت و پيوستگى كلام ، زود عصبانى شدن و سرعت حركت نشانه حرارت مزاج است ؛ برعكس ، ضعف و سستى و كندى افعال نشانه سردى مزاج است .
چگونگى دفع مواد زايد بدن : اجابت مزاج طبيعى آن است كه به ازاى هر بار مصرف غذا يك بار دفع انجام شود . حرارت و خشكى موجب كاهش اجابت مزاج مىشود ، بنابراين معمولًا در افراد صفراوى يبوست ديده مىشود . گرمى مزاج باعث مىشود مواد دفعى ( ادرار ، مدفوع و عرق ) پرحرارت و داراى بوى تند و پررنگ باشند و عكس اين نشانهها بر سردى دلالت دارد .
حالات نفسانى : افراد صفراوى ، كه حرارت زيادى دارند ، تندخو هستند و زود عصبانى مىشوند . اين افراد بىقرار و هيجانىاند و چون مغزشان رطوبت كمى دارد خيلى دير خسته مىشوند ، پركارند و حافظه خوب و قدرت تجزيه و تحليل بالايى دارند . سوداوىها در اوج ثباتاند و كارها را آرام و بىعجله انجام مىدهند . اين افراد معمولًا كمتر با ديگران انس مىگيرند و درونگرا مستعد افسردگىاند . اشخاص بلغمى ( سرد و تر ) حافظه خوبى ندارند و خوابآلود و صبور و خونسردند . افراد دموى شجاع ، جسور و خونگرم و صميمىاند .
دو . نشانههاى غلبه اخلاط
نشانههاى غلبه خلط خون : احساس سنگينى بدن ، خصوصاً در پشت چشمها و سر و شقيقهها ، دهان دره و چرت زدن بيشتر در فصل بهار كه رطوبت زياد است حواس پرتى ، كندفهمى ، خستگى بدون علت ، شيرينى مزه دهان ، قرمزى زبان ، خارش محل فصد و حجامت ، كسالت و خوابيدن بسيار همراه با رؤياهاى نشاطآور ، قرمزى رنگ چهره و گرمى و نرمى پوست .
همچنين احتمال دارد در بدن دمل ايجاد بشود يا در دهان ضايعات مخاطى ( بثورات ) پديد آيد و در اعضايى كه مستعدند مانند بينى ، مقعد و لثهها خونريزى ايجاد بشود .
حكيم سيد اسماعيل جرجانى « 1 » درباره نحوه غلبه خلط دم مىگويد :
جوانى و فصل بهار و تن گوشتآلود و بسيار خوردن گوشت و شيرينى ، اين نشانهها را درست كند ، كه نشانه غلبه خون است .
هامش
( 1 ) . اسماعيل بن حسن جرجانى ، ذخيره خوارزمشاهى ، ج 1 ، ص 173 .