كمى توانايى خريد نسخهاى از آن را داشتند . بخش بزرگى از الحاوى بيان تجارب شخصى رازى در درمان بيمارىها است ، كه شاگردانش در قالب دستورالعمل درمان بيمارىهاى مختلف گرد آوردهاند . رازى در وصف هر يك از بيمارىها ، علل ، نشانهها و شيوه درمان آنها ، تقريباً هر آنچه از گذشتگان خود شنيده يا خوانده ازجمله سخنان بقراط و جالينوس و ديگر پزشكان يونان و نيز حنين بن اسحاق و پزشكان پيش از خود را نقل كرده است . بر اين اساس ، الحاوى سند خوبى براى دانستن نظريات ديگر پزشكانى است كه آثار آنها بهدست ما نرسيده است . « 1 »
سومين دائرةالمعارف پزشكى اين قرون كامل الصناعه الطبيه تأليف على بن عباس مجوسى اهوازى است . اين كتاب در اصل براى جبران فصلى كه در الحاوى نيامده ، يعنى جراحى ، تأليف شده است . مجوسى اين كتاب را به يكى از پادشاهان سلسله آلبويه ، عضدالدوله فناخسرو ، تقديم كرده است . كامل الصناعه از دو بخش متمايز نظرى و عملى تشكيل شده است و در نوع خود از جامعترين و سازمان يافتهترين آثار پزشكى دوره اسلامى بهشمار مىرود . « 2 »
چهارمين شاهكار پزشكى در اين دوران القانون فى الطب نوشته ابنسيناست . اين كتاب ابنسينا ، افزون بر بيست عنوان ديگر آثار پزشكى او ، مجموعه كاملى از پزشكى اسلامى را به تمدن جهان معرفى كرده است . قانون منظمترين و روشمندترين كتابى است كه درباره پزشكى اسلامى تأليف شده است . اين اثر از پنج كتاب تشكيل شده است : اصول عمومى پزشكى ، مفردات پزشكى ، بيمارىهايى كه تنها در بخشى از بدن پديد مىآيند ، بيمارىهايى كه ويژه عضو خاصى از بدن نيستند ، مانند تب و روش تهيه داروهاى مركب . قانون به سرعت مورد توجه پزشكان دورترين ناحيه سرزمينهاى اسلامى قرار گرفت و شرحها و حاشيههاى متعددى بر آن نوشته شد . از مهمترين شرحهاى قانون شرح ابن تلميذ ( م . 560 ق ) است ؛ نيز شرحهاى شمسالدين محمد آملى ، ابننفيس و قطبالدين شيرازى . « 3 »
رازى و ابنسينا هر دو آثار پزشكى مهم ديگرى نيز تأليف كردند . رازى رساله مهمى درباره آبله و سرخك بهنام الجدرى و الحصبه نگاشت و در كنار آن به تأليف رسالهاى در مورد
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . همان ، ص 453 .
( 3 ) . شرفالدين خراسانى ، « ابنسينا / زندگى و سرگذشت » ، دائرةالمعارف بزرگ اسلامى ، ج 4 ، ص 32 - 30 .