كتابخانه كه در روضه ، يعنى بين منبر و ضريح پيامبراكرم ( ص ) قرار داشت ، از كتاب و مصحف بسيارى برخوردار بود . گفتهاند جهانگرد و مورخ بزرگ ابنجبير ( ف 614 ق / 1217 م ) در ديدار خود از اين مسجد دو گنجه بزرگ كتاب را ديده است .
سلطان قايتباى براى تكميل مدرسهاش در اواخر سال 887 هجرى مجموعهء كتاب بزرگى را وقف آن كتابخانه كرد . از ديگر كتابخانههاى مهم كه بهسبب مجاورت با مسجدالنبى بخشى از آن مسجد بهشمار مىرفتند ، مىتوان به كتابخانهء محموديه اشاره كرد كه نزديك به 4600 جلد كتاب داشت . مجموعهء ديگر ، كتابخانهء حميديه است كه به نام سلطان عثمانى ، عبدالحميد اول ( ف 1204 ق / 1789 م ) چنين نام گرفته است . اين كتابخانه كه نزديك ضلع غربى مسجد قرار داشت ، داراى مجموعهء كتابى در حدود 1700 جلد بود . همچنين كتابخانهء متعلق به مدرسهء « بشير آغا » كه نزديك بابالسلام واقع بود ، بيش از 2 هزار جلد كتاب داشته است . مساجد عربستان نه تنها در شهرهاى مكه و مدينه ، بلكه در ديگر شهرهاى كوچك و بزرگ نيز كتابخانههايى از آنِ خود داشتهاند . « 1 »
از قديمىترين و بزرگترين كتابخانههاى مساجد در عراق ، كتابخانه حيدريه مسجد جامع نجف بود . « 2 » اين كتابخانه كه به نامهاى الخزانة العزويه ، مكتبة الصحن الشريف و خزانه كتب الامامعلى ( ع ) مشهور بود ، در قرن چهارم هجرى ساخته شد . گفتهاند كه سلاطين ، شاهزادگان ، وزيران و دانشمندان در طى ساليان دراز يكى پس از ديگرى به حمايت از اين كتابخانه برخاستهاند . مهمترين كسى كه نامش با حيدريه پيوندى نزديك دارد ، امير آلبويه عضدالدوله ديلمى ( ف 372 ق / 982 م ) است . كتابخانهء حيدريه كه در بخش شرقى صحن اين مسجد قرار داشت ، داراى نسخ خطى گرانبها و ارزشمندى بود . همچنين گفتهاند اين كتابخانه ، مجموعهء بزرگ زيبايى از مصاحف داشت كه برخى از آنها در اولين قرن عصر اسلامى استنساخ شده بود . اين كتابخانه در آتشى كه به سال 755 هجرى مسجد جامع را دربرگرفت ، ويران شد . در بين كتب ازميان رفته ، مصحفى سه جلدى نيز وجود داشت كه
هامش
( 1 ) . همو ، تاريخ كتابخانههاى مساجد ، ص 120 و 121 .
( 2 ) . اين مسجد به نامهاى مختلف روضه ، حيدريه ، مشهدالشريف القراوى و جامعالامامعلى ( ع ) معروف است .