سوم - حيوانى است كه اصلًا قابل تذكيه نيست مانند سگ . اگر كسى سگ شكارى غير را تلف كند چهل درهم بايد به صاحبش پرداخت كند . و ظاهراً تفاوتى نيست بين سگ سلوقى و غيرسلوقى و نيز بين سگ تعليم ديده و غير آن ، و در سگ گله بايد بيست درهم ، و در روايتى آمده بايد يك قوچ به صاحبش پرداخت كند ، و نزديكتر به احتياط آن است كه از آن دو هر كدام بيشتر بود آن را بدهد . و در سگ نگهبان قلعه احتياط در دادن بيست درهم است و در سگ زراعت بنابر شهرتى كه حكايت شده يك قفيز گندم است ، و در روايتى آمده يك جريب گندم است ، و اين به احتياط نزديكتر است . و مسلمان غير از اين چند سگ مالك هيچ سگى نمىشود و در نتيجه اگر آن را تلف كند ضامن آن نيست .
مسأله 6 - هر چيزى كه مسلمان آن را مالك نمىشود چون خمر و خوك اگر آن را تلف كند ضامن نمىشود و هر چيزى كه دليلى قائم نشده بر اينكه قابل تملك نيست ، تملك مىشود به شرطى كه منفعتى عقلائى داشته باشد و در نتيجه چنين چيزى اگر اتلاف شود تلف كننده ضامن آن است ، مانند ساير اموال .
مسأله 7 - آنچه كه مسلمان نمىتواند مالك آن شود ولى كفاره مالك آن مىشوند ، نظير خوك ، اگر كسى آن را تلف كند ضامن قيمت آن براى مالك آن مىشود ، اگر جنايتى بر اعضاى آن حيوان وارد آورد بايد به مالكش ارش پرداخت كند .
چند فرع
اول - اينكه اگر كسى چيزى از اموال ذمىكه مسلمان مالك آن نمىشود و ذمىمالك آن مىشود ، نظير خمر و آلات لهو را تلف كند ضامن آن است ، هر چند كه تلف كننده مسلمان باشد لكن اين ضمانت شرطى دارد و آن اين است كه اهل ذمه به شرايط ذمه عمل كرده باشد كه يكى از شرايط پنهان كردن اين گونه اموال خويش است ، پس اگر آنها را در معرض ديد همگان قرار دهد به شرايط ذمه عمل نكرده و ديگر حرمتى ندارد و هر كس آنها را از بين ببرد ضامن نيست . و اگر مسلمانى اين گونه چيزها را در اختيار داشته باشد هر كس آن را از بين ببرد ضامن نمىشود ، چه اينكه تظاهرى به آن چيز داشته و يا نداشته باشد و پنهانش كرده باشد .
مسأله 1 - شرابى كه به منظور تهيه سركه درست مىشود محترم است و ريختن آن جايز نيست ، و اگر كسى آن را بريزد و تلف كند ضامن است ، و همچنين مواد اوليهاى كه با آن آلات لهو و قمار ساخته مىشود محترم است ، آنچه حرام و بىاحترام است هيئت و