ثابت شده باشد ، حال اگر اصل قتل يا بينه ثابت شود و اما خطائى بودن آن را جانى ادعا كند و عاقله او منكر آن شود قول عاقله مقدم است ولى بايد سوگند ياد كند ، بنابر اين اگر خطائى بودن قتل با بينه ثابت نشود جانى بايد آن را از مال خويش بدهد .
مسأله 8 - همانگونه كه قبلًا نيز گفته شد ، عاقله ضامن ديه جنايت عمدى و شبه عمد نيست ، و همچنين ضامن پرداخت مال المصالحه در عمد و شبه عمد نيست و نيز ديه ساير و جنايات از قبيل جنايت هاشمه و مامومه اگر به عمد و يا شبه عمد واقع شده باشد ، به عهده عاقله نيست .
مسأله 9 - اگر كسى به خطا خود را بكشد و يا جنايتى بر خود وارد آورد ديه آن هدر است و عاقله او ضامن آن نيست .
مسأله 10 - بين اهل ذمه در جناياتى كه از قتل و جراحت مرتكب مىشوند و عاقله نيست . نه از اقرباى پدرى كسى عاقله اوست و نه او عاقله ديگرى است بلكه هر كس مرتكب جنايتى شود ديه را از خود جانى مىگيرند ، و اگر مالى نداشته باشد جنايت را به امام مسلمين ارجاع دهند كه اگر جزيه را به امام مسلمين مىدهند امام ديه جانى ايشان را به عهده مىگيرد .
مسأله 11 - وقتى عاقله ، ديه جنايت كسى را ضامن مىشود كه كيفيت انتساب خود به قاتل را بداند يعنى بداند چه نسبتى با قاتل دارد و اينكه روى عصبه قاتل هست ، پس صرف اينكه از قبيلهاى است كه جانى از آن قبيله است كافى نيست بلكه بايد بداند كه عصبه جانى است ، و اگر به طريق بينه شرعى ثابت شود كه او عصبه جانى است ديگر به انكار عاقله گوش نمىدهند .
مسأله 12 - اگر پدرى فرزند خود را عمداً و يا شبيه به عمد به قتل برساند ديه بر عهده خود او است و خودش از آن ديه سهم نمىبرد ، و اگر فرزند ، به غير از پدرش كه او را كشته وارثى ندارد ديه را از پدر گرفته و به امام عليه السلام مىدهند ، و اما اگر فرزندش را به خطا به قتل برساند ديه قتل او را عاقله مىپردازد و آن ديه را وارث فرزند مىبرد ، و در اينكه آيا پدرش هم سهم مىبرد يا خير ؟ دو قول است كه اقرب ارث نبردن او است ، و اگر فرزند وارثى غير از پدر ندارد امام عليه السلام وارث او است .
مسأله 13 - عمد كودك نابالغ و مجنون در حكم خطا است پس در نتيجه ديه همه جناياتش چه عمد و چه شبه عمد و چه خطا بر عهده عاقله او است .
مسأله 14 - جنايتى كه حيوان آدمى به بار آورد عاقله او ضامن نيست ، چه اينكه آن جنايت به خاطر كوتاهى مالكش در حفظ حيوانش واقع شده باشد و چه بدون آن . و نيز عاقله ضامن اتلاف مال به وسيله حيوان آدمىنيست ، پس اگر حيوان كسى و يا طفل
مباحث حقوقى تحرير الوسيلة ( فارسى ) — صفحة 741
مساهمون: السيد الخميني
ص٧٤١