بدون حق بر مال غير باشد ؛ جارى است ، حتى اگر به عنوان تجاوز و عدوان نباشد . فقط در امانت ، ضمان نيست چه امانت مالكى باشد ، چه شرعى ، و تفصيل آن در كتاب وديعه گذشت . پس در تمام مواردى كه مال غير به عقد فاسد به دست انسان برسد ، يا به علّت جهل و . . . . آن مال را بردارد و يا اينكه چيزى را به عنوان عاريه از سارق دريافت كند كه خيال مىكرد ، مال خود اوست و در تمام اين قبيل موارد ، ضمان جريان دارد .
مسأله 54 - همانگونه كه گفته شد ، يد غصبى و مواردى كه به آن ملحق مىشود ، موجب ضمان است . همچنين دو دليل ديگر هم باعث ضمان مىگردد ؛ يك اتلاف مال ديگرى و ديگرى تسبيب ؛ حتى مىتوان گفت كه يك دليل آن هم اتلاف مال غير چه به مباشرت و چه به تسبيب باشد .
مسأله 55 - اتلاف به مباشرت معناى واضحى دارد ، و مصاديق آن بر هم معلوم است .
مانند اينكه شخصى حيوان ديگرى را ذبح نمايد و يا با تير اندازى آن را بكشد و يا ظرف كسى را بشكند و خرد نمايد . و يا مال كسى را به آتش بكشد و مانند اين كارها ، امّا تسبيب به اين معناست كه انسان كارى را انجام دهد كه آن كار به خودى خود اتلاف نيست ، امّا باعث و موجب اتلاف مال مىگردد مانند اينكه مسير راه عبور و مرور مردم چاهى حفر نمايد و انسان و حيوانى در آن بيافتد . و يا اينكه چيز لغزندهاى همانند پوست خربزه و هندوانه را در سر راه قرار دهد و هر حيوان و يا انسانى كه از آنجا عبور مىكند بلغزد . و يا ناودان خود را سر راه مردم نصب نمايد كه اين كار موجب ضرر براى مردم شود و يا اينكه كودك و حيوان درون قفس يك درنده بياندازد كه حيوان آن را بكشد . و از اين نمونه كارها و مانند اينكه زنجير درنده را باز كند و آن را رها كند و يا حيوان گران قيمتى را فرارى دهد ، چه اين كار را فورى انجام دهد و چه بعد از اندك زمانى ، در همهء اين موارد كه فاعل مسبب و نوع جنايت و قتل و اضرار به مردم است ، فاعل ضامن است و بايست از عهدهء غرامت و خسارات وارد شده ، برآيد و بايد بدل و يا ارش نقصان را بدهد .
مسأله 56 - اگر كسى گوسفندى كه صاحب بره است را غصب نمايد و به همين دليل بچهء آن از گرسنگى بميرد و يا آنكه صاحب حيوان را كه به آن آب و علف مىداد زندانى نمايد و به همين دليل حيوان تلف شود ، ضامن نيست . مگر آنكه حيوان نياز به شير داشته باشد و يا آن حيوان احتياج به نگهدارى و مواظبت صاحب و چوپان داشته باشد ، كه در اين صورت بنابر احتياط ضامن حيوان و بچهء آن است .
مسأله 57 - يكى ديگر از موجبات ضمان باز گذاشتن درب ظرفى است كه در آن مايعى از آب و شير و روغن و . . . . . . در آن است و به همين دليل آن مايع ريخته و تلف گردد . امّا اگر دليل ريختن آنها فقط باز بودن درب نباشد مانند اينكه باد تندى بوزد و يا مرغى خود
مباحث حقوقى تحرير الوسيلة ( فارسى ) — صفحة 310
مساهمون: السيد الخميني
ص٣١٠