همان صورت به مالك آن بازگردانده به خاطر كارى كه در آن انجام داده مستحقّ چيزى از طرف مالك نيست ، حتّى مستحقّ اجرت نيز نيست و حق ندارد كه بدون اجازه مالك آن اثر را از مال زايل نمايد و آن را به صورت قبل در آورد . پس اگر اين كار را انجام دهد ، ضامن آن است و بايست به مالك قيمت آن را پرداخت نمايد ؛ ولى اگر مالك از او درخواست نمايد كه اثرى را كه ايجاد نموده از بين ببرد ، و مال را به صورت اوّل در آورد بايست اين كار را انجام دهد . البته ، اين در آن صورت است كه در آن كالا غرضى عقلانى موجود باشد . پس چون به خواسته مالك بوده است ، ضامن آن نيست . بله ، اگر در ازبين بردن اثر ، خسارتى به اصل مال وارد آيد ، غاصب ضامن ارش است .
مسأله 44 - در صورتى كه غاصب زمينى را غصب نمايد و يا آن را كشت نمايد ، زراعت و درختانى كه در آن است مال غاصب است و بايد تا زمانى كه آن در زمين است ، اجارهء ملك را به مالك پرداخت نمايد . او را به بيرون بردن درختان و زرع الزام مىكنند ، حتى اگر از اين كار متنفرّ شود . بر غاصب واجب است كه چالههاى زمين را پر نمايد و اگر به اين خاطر ، زمين مالك معيوب گردد بايستى ارش و تفاوت قيمت صحيح و معيوب را پرداخت نمايد مگر اينكه مالك راضى به باقى ماندن درخت و زراعت در زمين گردد حال چه مجّانى باشد و چه با اجاره ، حال در صورتى كه مالك بخواهد كه قيمت درختان و زرع غاصب را بدهد ، برغاصب واجب نيست كه او را اجابت نمايد . همچنين اگر غاصب خواست اجارهء زمين را به مالك بپردازد بر مالك قبول آن واجب نيست . اگر غاصب در آن زمين چاهى حفر نمايد ، در صورتى كه مالك از او بخواهد آن چاه را پر كند ، غاصب بايد اين كار را انجام دهد و زمين را به صورت مسطّح تحويل مالك بدهد .
حال اگر مالك از او نخواسته باشد آن چاه را كور نمايد ، حقّ مسدود كردن آن را ندارد تا چه برسد به جايى كه حتى او را منع از اين كار نمايد . اگر ساختمانى در آن زمين ساخته باشد حكم درخت را دارد . پس ، آن مال غاصب است البته در صورتى كه مصالح ساختمان را از آن زمين برنداشته باشد . و تمام مصالح را از خارج آن ملك آورده باشد .
مالك هم حق دارد او را ملزم به ريشه كن كردن ساختمان دهد همانند احكام درختان .
مسأله 45 - اگر غاصب در ملك غصبى نهالى غرس نمايد و يا ساختمانى بسازد و هم نهال و هم مصالح از خود مالك زمين باشد ، همهء آنها به مالك زمين تعلّق دارد و غاصب نه حق درخواست اجرت و مزد دارد و نه مىتواند آنها را امحاء نمايد ، از سوى ديگر اگر مالك به خاطر يك امر معقول درخواست امحاء آنها را كند ، بايد اين كار را انجام دهد و چون اين كار به خواستهء مالك زمين بوده است او ضامن قيمت بنا و يا هزينهء دستمزد عمله نيست بله ، اگر كندن نهالها و يا خراب كردن زمين نقصى بر زمين وارد آورد ،
مباحث حقوقى تحرير الوسيلة ( فارسى ) — صفحة 306
مساهمون: السيد الخميني
ص٣٠٦