در سال 40 ه . ق مردم در روز هشتم [ ذىالحجه ] ، در عرفه توقف كردند و به گفتهء عتيقى در امراء الموسم روز نهم قربانى كردند ؛ او مىگويد : در سال چهلم ، مغيرة بن شعبه با ارائه حكم جعلى از جانب معاويه ، براى مردم حج گزارد ، ولى بيم آن داشت كه [ معاويه ] از موضوع باخبر شود ، لذا در روز ترويه به عنوان اين كه روز عرفه است ، مردم را نگهداشت و آنها در روز عرفه ، قربانى كردند . « 1 » ذهبى در « تاريخ اسلام » به نقل از ليث بن سعد مطلبى در تأييد گفتهء عتيقى آورده و نكتهاى بر آن افزوده كه عتيقى نگفته است ؛ ذهبى در اخبار سال چهلم هجرت مىگويد : مغيرة بن شعبه ، براى مردم حج گزارد و براى معاويه ، دعا كرد [ او را به رسميت شناخت ] و ليث بن سعد مىگويد : او در سال چهل از سوى معاويه حج گزارد ، وى در طائف عزلت گزيده بود و براى همين ، نوشتهاى ساختگى ارائه كرد و مردم را فريب داد و حج را از ترس اين كه امير [ الحاج ] برسد ، يك روز جلو انداخت ، ولى ابنعمر همراهىاش نكرد و اغلب مردم ، با ابنعمر بودند . ليث به نقل از نافع مىگويد : ما از منا باز مىگشتيم ولى آنها در جمع [ عرفه ] به استقبالمان آمدند و ما نيز پس از آنها ، يك شب مانديم . و اگر اين گفته دربارهء مغيره درست باشد چه بسا به علت آن است كه رؤيت هلال ذىالحجه از نظر او محرز بوده و طبق آن عمل كرده است ، ولى كسانى كه صحت چنين روايتى را تأييد نكردهاند ، با او مخالفت كرده و لذا مناسك را بعد از او انجام دادهاند .
معاوية بن ابوسفيان ، بنا به گفتهء عتيقى در سال 44 ه . ق « 2 » و سال 50 ه . ق « 3 » براى مردم حج گزارد .
همچنين به گفتهء عتيقى ، عبداللَّه بن زبير بن عوام نُه بار سرپرستى حج را به عهده
هامش
( 1 ) . مروج الذهب ، ج 4 ، ص 398 ؛ المحبر ، ص 20 .
( 2 ) . همان ، ص 398 ؛ تاريخ خليفه ، ص 207 .
( 3 ) . از نظر مسعودى ، ج 4 ، ص 398 و تاريخ خليفه ص 211 ؛ كسى كه در اين سال براى مردم حج گزارد يزيد بن معاويه بود .