صادر كرد . وجه منافات نيز با توجه به گفتهء فقها درباره اين مسجد اين است كه ركن مسجد يادشده از كنار عرفه تا روبهروى دو نشان فعلى 774 ذرع و ربع ذرع آهنى و يك هشتم ذرع و بالغ بر 885 ذرع دستى است و اگر اين نشانها ، علامت حدّ عرفه باشند ، لازم مىآيد كه مسجد ياد شده داخل عرفه واقع نباشد ، فاصله ميان مسجد و نشانهاى ياد شده نيز چنين است و با آنچه فقهاى مزبور گفتهاند مغايرت دارد .
به اين مسجد ، مسجد ابراهيم عليه السلام نيز مىگويند و ابراهيمى كه اين مسجد بدان منسوب است ، همان حضرت ابراهيم خليل عليه السلام است و اين مطلب از سخن ازرقى در چند جا ، بر مىآيد « 1 » و رافعى و نووى نيز بدان تصريح كردهاند و البته قاضى عزالدينبن جماعه اين را رد كرده و گفته است : اين مطلب بىاساس است . شيخ جمالالدين نيز استاد رافعى و نووى را كه اين مسجد را به حضرت ابراهيم خليل عليه السلام نسبت مىدهند ، بر خطا مىداند و يادآورى مىكند كه ابنسراقه نيز پيش از آنها ، همين اشتباه را در كتاب خود « الأعداد » مرتكب شده است و آنچه اسنوى و ابنجماعه گفتهاند ، جاى تأمّل است ؛ زيرا با مضمون سخن ازرقى تعارض دارد ، حال آنكه سخن او در اين زمينه ، حجت است و علاوه بر اين چندين تن از علماى بزرگ ؛ از جمله ابنمنذر كه سليمان بن خليل از وى نقل كرده ، با ازرقى در اينباره نظر موافق دارند .
ازرقى تاريخ بناى اين مسجد را ذكر نكرده است . ابنعبدالبرّ يادآورى كرده كه اين مسجد ، ده سال پس از بنىهاشم ساخته شده است . شيخ خليل در توضيح خود بر « مختصر ابنحاجب » اين خبر را از ابنعبدالبرّ نقل كرده و در تفسير آن مىگويد : اين مسجد ده سال پس از بنى هاشم ساخته شده ؛ زيرا اين گفته چنين توهمى را پيش مىآورد كه پس از انقراض ايشان ساخته شده است و در نتيجه ( بايد گفت ) كه اين مسجد در اوايل دههء پنجاه ( قرن دوم ) ساخته شده است . « 2 »
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 202
( 2 ) - در « مرآة الحرمين » آمده است : مسجد عرفه را وزير محمدبن علىبن منصور معروف به جواد اصفهانى در سال 559 ساخته است ، به نقل از كتاب « منائح الكرم » مرآة الحرمين ، ص 44 ) .