هشتم : آبى است در بلاد مزينه كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را به شُرَيح بن ضمرة المُزَنى بخشيد . « 1 » در نسخهاى ناقص از « مختصر معجمالبلدان » ياقوت چنين يافتم ، ولى درست در نمىآيد ؛ زيرا در مكه هفت ثبير وجود ندارد مگر آن كه در اين نسخه ، ذكر ثبير هفتم از قلم افتاده باشد يا اين كه ثبير اعرج و ثبير احدب ، دو ثبير جداگانه باشند . نسخهاى كه در دسترس است ، اين شبهه را پيش آورده كه آنها هر دو يكى هستند و احتمالًا ذكر ثبير چهارم پيش از عبارت : « و ثبير احدب » افتاده باشد و بدين ترتيب در ذكر چهارم و پنجم و ششم سهوى صورت گرفته باشد كه به احتمال زياد هم ، چنيناست ؛ « 2 » زيرا رضىِ صاغانى مىگويد : از اثبرهها ، ثبير غَيْنا و ثبير اعرج و ثبير احدب است ، از اعراب هُذَيل شنيدم كه آن را ثبير احَيْدَب مىنامند . و اين ثابت مىكند كه ثبير اعرج غير از ثبير احدب است .
ازرقى از موارد اثبره ، آنچه راكه ياقوت به عنوان اوّلين ثبير ياد كرد ، آورده و نام آن را « قابل » نهاده است و ثبير نِصع را همان كوه مزدلفه مىداند و از ثبير اعرج نيز ياد كرده است . متن سخن وى چنين است :
« و ثبير اعرج كوه مشرف بر حق طارقين « 3 » در فاصلهء ميان « مغمّس » « 4 » « النخيل » « 5 » است
هامش
( 1 ) - نك : متن « المشترك وضعاً . . . » صفحات 86 و 87 . ولى متن ياقوت در معجمالبلدان ، ج 2 ، ص 74 - 72 چنين است :
« اثبره » چهار مكان است : ثبير غينى ، ثبيرالأعرج و ثبير ديگرى كه نام آن به خاطرم نيست و ثبير منا . اصمعى مىگويد : ثبيرالأعرج ( كوهى ) است مشرف بر مكه ، بر سمت « حق الطارقيين » است . آنگاه مىافزايد : و ثبير غينى و ثيبرالأعرج هر دو همان حِرا و ثبير هستند . . .
و ياقوت پس از آن مىنويسد : در مكه ثبيرهايى جز آنچه گفتيم وجود دارد ؛ ازجمله ثبيرالزنج كه در آنجا سياهان بازى مىكردند و ثبيرالخضراء و ثبيرالنصع كه همان كوه مزدلفه است و ثبير احدب كه همهء آنها در مكه هستند و ثبيرى نيز در ديار مزينه وجود دارد .
( 2 ) - روشن است كه مؤلف نسخه ناقصى از « المشترك . . . » را در اختيار داشته كه آن را « مختصر معجم البلدان » مىنامد و همين باعث شده كه اين همه به تحليل و تفسير و حاشيه بپردازد ، ولى اگر نسخه درستى - مانند آنچه امروزه به چاپ رسيده - در اختيار وى بود ، نام همه ثبيرها را به طور كامل مىآورد .
( 3 ) - در اخبار مكه « طارقيين » آمده است .
( 4 ) - مُغَمَّس ( به فتح ميمِ دوم و نيز به كسر دوم ، كه مشدد است ) هم آمده ، نك : الروضالأُنُف ، ج 1 ، ص 68
( 5 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 280