و ثبيرى كه مشركان ( در زمان جاهليت ) دربارهاش مىگفتند : « أشرق ثبير كيما نغير » از مزدلفه باشد ؛ زيرا آنها اين سخن را در مزدلفه بر زبان مىآوردند و تا خورشيد بر ( كوه ) ثبير - كه در آن است - طلوع نكرده بود راهى نمىشدند و اين كوه نسبت به كوه ثبيرى كه در منا قرار دارد ، به آنان بسيار نزديكتر است . هر چند كه ازرقى نيز يادآور شده ثبيرى كه مورد نظر مشركان بوده ، ثبير مزدلفه است و از سوى ديگر ثابت شده كه ثبير ديگرى نيز جز آن وجود دارد . امّا سخن نووى در « تهذيب » و ديگران كه گفتهاند « ثبير كوه بزرگى است در مزدلفه در سمت چپ كسى كه به منا مىرود و در سمت راست كسى كه از منا به عرفات مىآيد ، و همانجا است كه در ويژگى حج از آن ياد شده و در مناسك حج مورد نظر مىباشد » ، مورد اعتراض و ايراد استاد ما قاضى مجدالدين شيرازى قرار گرفته و گفته است : اين سخن جاى بحث دارد و مخالف اجماع ائمهء لغت و تاريخ است . سپس مىگويد : آرى در مزدلفه نيز كوهى هست كه ثبير ناميده مىشود ، ولى آن كوه ، در مناسك حج مورد نظر نيست .
ياقوت در « معجم البلدان » « 1 » يادآور شده كه ثبير نامى براى هشت مكان است . ما سخن او را به دليل مفيد بودن نقل مىكنيم . متن سخن وى از اين قرار است :
باب - ثَبِير ؛ نام هشت مكان است : اوّل اينكه : ثبير از بزرگترين كوههاى مكه و در فاصلهء مكه تا عرفه است و مراد اين گفتهء مردم در جاهليت : « أشرق ثبير كيما نغير » همين كوه است . دوم : « ثبيرالزِنْج » نيز در مكه است . مىگويند از آن جهت نام ثبيرالزنج دارد كه سياهپوستان براى بازى و لهو لعب در آنجا جمع مىشدند . سوم ؛ ثَبِيرالأعرج ( و ثبير الأحدب ) « 2 » چهارم : ثبير الخضراء . پنجم : ثبيرالنِّصْع كه همان كوه مزدلفه است . ششم : ثبير غَيْنا « 3 » و اين هفت ( مكان ) جملگى در مكه هستند و به آنها اثبره ( جمع ثبير ) مىگويند .
هامش
( 1 ) - متن مذكور از معجمالبلدان نيست ، بلكه از كتاب « المشترك وضعاً والمفترق صقعاً » تصنيفياقوتاست . نك : ص 86 و 87
( 2 ) - در « المشترك وضعاً . . . » ميان دو پرانتر نيست .
( 3 ) - در « المشترك وضعا . . . » و هفتم ثبيراحدب ، آمده است .