در توضيح مقدار جريب ، ( مساحت ) مسجدالحرام در زمان ابنزبير 45 هزار ذرع ( مربع ) به اضافهء دويست ذرع است ؛ زيرا ( 45 هزار ذرع مربع ) برابر با هفت جريب است كه بايد افزودهء هفت جريب را نيز بدان اضافه كرد و به گمان من اين كه گفته شده مساحت مسجد مكه ، هفت جريب و خردهاى در زمان ابنزبير است . اين مقدار پس از توسعهء مسجد و قبل از آن بوده است .
ازرقى دربارهء مرزهاى مسجدالحرام ، مطلب ديگرى را نيز ذكر كرده است ؛ در روايتى كه از وى نقل شده ، مىگويد : به گفتهء جدم ، مسلمبن خالد از محمّدبن حارثبن سفيان ؛ و او نيز از علىالأزدى ، از ابوهريره چنين نقل كرده است : ما در كتاب خداوند - عزّوجلّ - مىيابيم كه حدّ مسجدالحرام از حَزْوَرَه تا مسعى است . محمّدبن يحيى ، از هشامبن سليمان ، از عبداللَّه بن عكرمه ، از پدرش ، از عبداللَّهبن عمروبن عاص نقل كرده كه گفت : اساس و پايهء مسجدالحرام كه حضرت ابراهيم عليه السلام پىريزى كرد ، از حزوره تا مسعى يا « مسيل اجياد » است و نيز مىگفت : مهدى ( خليفهء عباسى ) مسجد را بر ( پايهء ) مسعى بنا كرد . « 1 »
اندازههاى افزودهء دارالندوه
اندازهء طول دارالندوه ، يك ربع كمتر از 74 ذرع آهنى است كه پيشتر بدان اشاره شد و شامل فاصلهء ديوار بزرگ مسجدالحرام تا ديوار مقابل آن ؛ يعنى ديوار شامى مىشود كه باب مناره در آن واقع است . اندازهء عرض آن از وسط ديوارهء شرقى تا وسط ديوارهء غربى ، هفتاد ذرع است و نصف اندازهء طول محوطهء آن ، از ستونهايى كه در جلوى طرف جنوبى قرار دارند تا ستونهايى كه در جلوى طرف شمالى واقع هستند ، 37 ذرع و اندازهء محوطهء صحن آن نيز همان قدر يعنى 37 ذرع و يك ششم است . تمامى اين اندازهها ، به ذرع آهنى محاسبه شده است .
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 62