مسجدالحرام 307 ذرع و عرض آن 315 ذرع است . « 1 » كه البته شگفت است و به همين دليل آن را ذكر كرديم . قاضى عزالدينبن جماعه در اندازههاى مسجدالحرام وجه ديگرى بيان كرده و مىگويد : « مساحت مسجدالحرام شش فدّان و سه چهارم فدان است .
هر فدّان برابر با ده هزار ذرع ( در مساحتهاى مصر ) به كار رفته و ( اين ذرع ) مطابق با تقريباً سه وجب است » . اين مطلب را دايىام از ابنجماعه برايم نقل كرد .
ازرقى نيز از مساحت مسجدالحرام در زمان ابنزبير ياد كرده ، مىنويسد : جدّم گفت : سفيان از عمروبن دينار ، از يحيى بن جعده ، از زادان بن فروخ نقل كرده كه به عقيدهء وى ، ( مساحت ) مسجد كوفه نُه ( 9 ) جريب و ( مساحت ) مسجد مكه ، هفت جريب و اندكى است . ابوالوليد از جدّش نقل كردهكه اين در زمان ابنزبير بوده است . « 2 » ما براى آگاهى از مساحت مسجدالحرام در زمان ابنزبير ، مقدار جريب را باز مىگوييم .
ماوردى در « الأحكام السلطانيه » و نووى و قلعى و صاحب « وافى » در اين باره مطالبى آوردهاند ؛ ماوردى مىنويسد : ( جريب ) برابر با ده قصب در ده قصب است كه هر قصب برابر است با شش ذرع . « 3 » ابنرفعه پس از نقل ماوردى مىنويسد : اگر محاسبه كنى عدد ، 3600 ( ذرع مربع ) حاصل مىشود . نووى و قلعى و صاحب وافى نيز گفتهاند : ( جريب ) برابر با زمين مربعى است كه هر ضلع آن شصت ذرع باشد . ابنرفعه پس از آن مىگويد : اگر مساحت اين مربع را نيز محاسبه كنى رقم 3600 ذرع به دست مىآيد . ابنيونس نيز مىگويد : جريب برابر با 3400 ذرع ( مربع ) است . بنابر آنچه ماوردى و موافقان وى در اندازهء جريب ، آوردهاند ( مساحت ) ، مسجدالحرام در زمان ابنزبير 25200 ذرع ( مربع ) بوده است ؛ چرا كه اين مقدار برابر با هفت جريب است كه بايد اضافهء آن را نيز بدان افزود . و بنا به نظر ابنيونس
هامش
( 1 ) - المسالك و الممالك ، ص 132
( 2 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 71
( 3 ) - الأحكام السلطانيه ، دارالكتب العلميهء بيروت ، ص 152