فعلى قرار دادهاند و معلوم مىشود كسى جز عمر آن را باز گردانده است . بنا بر اين ، در مورد اين كه چه كسى مقام را به جاى خود باز گردانده است ، سه نظر وجود دارد :
الف : اين كه پيامبر صلى الله عليه و آله چنين كرد ب : عمر انجام داد ج : اين كه كسى غير از عمر ، اين كار را انجام داد .
مشهور آن است كه عمر چنين كرده است . خبر ذكر شده از سوى فاكهى ، به نقل از سعيدبن جبير حكايت از آن دارد كه عمر مقام را به جاى خود بازگرداند تا مبادا مردم آن را لگدمال كنند ، ولى آنچه معروف است اين كه عمر به اين دليل كه سيلاب مشهور به « امّ نهشل » آن را از جاى خود كنده بود ، به جاى اولش باز گرداند .
فاكهى خبرى را يادآور شده كه به موجب آن ، مردى از آل عابدبن عبداللَّهبن مخزوم به عمر گفته است كه جاى نخستين مقام را مىشناسد . آن كسىكه به عمر چنين گفت ، بنا به گفتهء ازرقى و فاكهى و ديگران ، مطّلببن ابىوداعهء سهمى است .
آنچه ابنسراقه ، در بارهء فاصلهء فعلى مقام تا كعبه بيان كرده است ، درست نيست ؛ زيرا خيلى از آنچه كه ازرقى گفته ، كمتر است . ذرعى كه ابنسراقه و نيز ازرقى با آن اندازهگيرى كردهاند ، ذرع دستى است . گفتههاى ابنسراقه جز از اين جنبه نيز ، جاى تأمل دارد . ابنجبير در سفرنامهء خود مطلبى دارد به اين مضمون كه حفرهء ناقصى كه روى كعبه قرار دارد ، نشانهء جاى مقام در زمان حضرت ابراهيم خليل عليه السلام است كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را به جاى فعلى آن كه مصلّاست ، باز گرداند . اين مورد نيز جاى تأمل دارد ؛ زيرا جاى فعلى مقام مسلّما و بدون هيچ ترديدى همان محلى است كه در زمان حضرت ابراهيم خليل عليه السلام بوده است و اختلاف نظر در آن است كه آيا محل فعلى ، همان جايى است كه - به گفته ابن ابىمليكه - در زمان پيامبر قرار داشته و يا بنا به نظر مالك ، جز آنجاست .
سخن ابنجبير از جهت ديگرى نيز جاى تأمل دارد كه در اصلِ اين كتاب در بارهء آن توضيح دادهايم .
در تاريخ ازرقى تاريخ و سالى كه عمر مقام را - پس از جا بهجا شدن براثر سيل ، به
شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام ( فارسى ) — صفحة 385
مساهمون: محمد مقدس
ص٣٨٥