دليل مكعب شكل بودن ، كعبه ناميدهاند .
قاضى عياض در « مشارق » به هنگام ذكر كعبه مىگويد : كعبه خود بيت است به اين دليل چنين نامگذارى شده كه مكعب است و شكل چهار گوش دارد و هر بناى مرتفع و مربعى را كعبه گويند .
نووى گويد ؛ از اين جهت اين نام گرفته كه گرد مانند و مرتفع است و يا به دليل مربع بودن اساس ( شالوده ) آن است . « 1 » و از ديگر كسانى كه معتقدند نامگذارى كعبه به خاطر مكعب شكل بودن آن است ، ابننجيح و ابنجُرَيج هستند .
كعبه ، نام « مكّه » به خود گرفته ؛ زيرا پوزهء سركشان را به خاك مىمالد ؛ در اين باره معانى ديگرى نيز ذكر شده است . در معناى « بيتالعتيق » اختلاف است ؛ برخى گويند اين نام از اين جهت است كه خداوند متعال آن را از زورمداران و قلدران آزاد كرد و دست هيچ ستمگرى ، بدان نمىرسد . يا هيچ ستمگرى ياراى رويارويى با آن را ندارد . امّا بنا بر آنچه ابنجماعه گفته است ، نظريهء اول صحيح است .
از ديگر نامهاى كعبه ، « بُنَيَّه » با تشديد است كه قاضى عياض در « مشارق » از آن ياد كرده است . او در باب حرف « باء » و به هنگام سخن از بيت عتيق آورده است : و بُنَيَّه نامى براى كعبه است . ابناثير نيز در « نهايه » « 2 » مطلبى دالّ بر اين نامگذارى دارد ؛ وى مىگويد :
در حديث بَراء بن مَعْرور آمده است : بهتر آن ديدم كه به اين بُنَيّه پشت نكنم ، كه منظورش كعبه است . كعبه را بنيّة ابراهيم عليه السلام مىگفتند ؛ زيرا از بناهاى او است و سوگند خوردن به خداى اين بنيّه ( ساخته شده ) ، فراوان بوده است .
ازرقى نيز مطلبى در تأييد اين نامگذارى دارد . وى خبرى را از واقدى نقل كرده كه در آن ، از اذان بلال در ظهر روز فتح مكه در كنار كعبه سخن رفته كه قريش آن را شنيدند و ناخوش داشتند . تا آنجا كه ابن ابىالعاص گفته است به خدا سوگند كه اين بسيار گران
هامش
( 1 ) - تهذيب الأسماء و اللغات ، ج 2 ، ق 2 ، ص 124
( 2 ) - « النهاية في غريب الحديث » ، ج 1 ، باب « الباء مع النون » ، چاپ دار احياء الكتب العربيه بالقاهره ، 1383 ه . 1963 م .