نيست . از آن گذشته ، چنين استدلالى به سادگى با استدلال مشابهى قابل رد است ، چه مىتوان گفت : « ذمه پيش از اتمام ، مشغول است ، پس ، بعد از اتمام نيز مشغول خواهد ماند . » « 1 »
* * * بديهى است كسى كه مقدمه چنين فشردهاى مىنويسد نمىتواند ايدهء جامع و كاملى از مذهبى اسلامى كه فقه آن چنين ثروت بزرگى بهشمار مىرود و علماى آن دستاوردهاى فراوانى در رشتههاى مختلف علوم دينى اعم از تفسير و حديث و اصول و رجال و مانند آنها دارند و حاصل كار علمى آنان دست كمى از حاصل كار ايشان در علم فقه ندارد و از مجموعه آنها كتابخانه اسلامى بزرگى با دهها هزار جلد كتاب را تشكيل مىدهد ، ارائه دهد .
آنچه ما را در عدم انجام چنين كارى معذور مىدارد وجود شمار سترگى از كتابها در بخشهاى مختلف دينى است كه بسيارى از آنها نيز به چاپ رسيده و خود بهترين مرجع براى كسانى است كه خواهان اطلاعات بيشترى از اين مذهب هستند و شايسته است كه پژوهشگران علوم شريعت ، توجه و اهميت بيشترى به اين كتابها نشان دهند چه ايدههاى اسلامى در هر مذهبى از آن همهء مسلمانان است و منحصر به پيروان آن مذاهب نيست .
از آن گذشته اصل علمى مهمى وجود دارد كه همه پژوهشگران و دانشپژوهان بر آن اتفاق نظر دارند و آن اينكه انصاف و امانت علمى ايجاب مىكند كه پژوهشگر ، اطلاعات خود را از منابع درست برداشت كند و بجز آنها مراجعه نكند و بويژه بر
هامش
( 1 ) . در مورد قياس ، اماميه به آن معتقد نيستند . صاحب كتاب مورد نظر ما در اين باره مىگويد : « از نظر ما قياس پذيرفته نيست ، زيرا نسبت به حاصل آن يقين وجود ندارد و بنابراين عمل به آن ظنى است كه از آن نهى شده است ؛ دعوى اجماع صحابه بر عمل به آن نيز ثابت نشده و گروهى از ايشان منكرش گشتهاند . » ولى برخى پيروان مذاهب اهل سنت نيز قائل به قياس نيستند و از ميان علماى ايشان هستند كسانى كه توضيح دادهاند در هر حكمى كه با قياس نتيجهگيرى شده به دليل نص يا اشاره يا از اين دست بوده است .