زكات و روزه و حج و جهاد . و شيخ ابوجعفر محمد بن على الطوسى متأخر ( رحمة الله عليه ) « 1 » در الوسيله مىگويد : « عبادات شرع ده تاست كه علاوه بر آن پنج مورد ، غسل جنابت ، اعتكاف ، عمره و مرزنشينى است » و بهگفتهء شيخ ابويعلى سلار : عبادات شش تاست و جهاد را از آن پنج مورد كاسته و طهارت و اعتكاف را بهآنها افزوده است . و شيخ ابوالصلاح « 2 » مىگويد : عبادات ده تاست ، او نيز جهاد را از آن پنج مورد اول برداشته و وفاى به عهد ، عهود ، و عود ، براهين الايمان و اداى امانت و خروج از حقوق و وصايا را بدان افزوده است . »
از آنجا كه اين كتاب از متون خلاصه شده است ، توجه زيادى به شرح آن صورت گرفته و شرحهاى متداولى دارد كه تاكنون تدريس مىشوند و تا آنجا كه حافظه يارى كند اين شرحها را يادآور مىشويم :
1 - يكى متعلق به خود محقق حلى است كه شرحى بر آن نوشته و آنرا شرح المختصر ناميده است .
2 - شرح عزالدين حسن بن ابى طالب يوسفى الآبى كه بحرالعلوم از آن ياد كرده و دربارهاش گفته است : نخستين شرح بر مختصرالنافع است كه از سوى فقيه بسيار معتبرى تحقيق شده و در سال 672 . ق در زمان محقق ، به پايان رسيده است .
3 - شرح شيخ جمالالدين احمد بن فهد الحلى است كه المهذب البارع فى شرح المختصر النافع نام دارد .
4 - شرح علامه حلى « 3 » بر المختصر .
هامش
( 1 ) . عالم امامى از فقهاى قرن پنجم هجرى كه او را ابوحمزه مىنامند . داراى تأليفاتى در فقه است از جمله : الوسيله الى نيل الفضيلهء و الواسطهء شامل همه ابواب فقه كه هر دو از متون مشهور فقهى بهشمار مىروند و كتاب : الرائع فى الشرائع و مسائل الفقه .
( 2 ) . از مشاهير علماى حلب و از علماى بزرگ اماميه و از معاصران شيخ الطائفه طوسى است و تصنيفاتى دارد از جمله : كتاب تقريب المعارف و الكافى ( در فقه ) و البدائع ( در فقه ) و شرح الذخيرهء تأليف سيدمرتضى علم الهدى و كتاب البرهان على ثبوت الايمان .
( 3 ) . الحسن بن على بن المطهر الحلى معروف به علامه متوفاى سال 726 . ق از بزرگان علماى اماميه و از شاگردان محقق حلى و گروهى از علماى ديگرى است كه برخى از ايشان از اهل سنت هستند ؛ او شاگردان فراوانى از ميان علماى هر دو گروه دارد و صاحب تأليفات فراوانى در فقه و اصول و حكمت و تفسير و حديث است از جمله : تذكرهء الفقهاء در فقه استدلالى مقايسهاى ، منتهى المطلب كه دربارهاش مىگويد : « مانند آن انجام نشده و در آن از همه مذاهب فقهى مسلمانان ياد كردهايم . » تلخيص المرام فى المعرفهء الاحكام ؛ تحريرالاحكام الشرعيهء ، مختلف الشيعه فى الاحكام الشريعهء كه در آن ديدگاههاى مختلف فقهاى اماميه را ذكر مىكند ؛ كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد ، نهايهء المرام فى علم الكلام ، تهذيب الوصول الى علم الاصول ، قواعد الاحكام فى معرفهء الحلال و الحرام ، نهج المسترشدين فى اصول الدين و بسيارى كتابهاى سودمند ديگر .