آن بپردازيم .
أ . وسايل حفارى
مىگويند : پيامبر ( ص ) مقدار زيادى ابزار ( حفارى ) مانند بيل ، تيشه و زنبيل از يهوديان بنى قريظه عاريه گرفت . در آن زمان يهود بنى قريظه با رسول خدا ( ص ) در صلح بودند و آمدن قريش را خوش نمىداشتند . « 1 » ما نمىدانيم اين سخن تا چه اندازه درست است امّا در روايات ديدهايم كه رسول خدا ( ص ) دعا مىكرد كه خداوند براى هيچ كافر و مشركى بر حضرتش منت و نعمتى قرار ندهد . مگر اين كه بگوييم : پيامبر ( ص ) در پيمان با يهوديان مدينه ، مقرر فرمود كه هرگاه مشكلى براى آنان پيش آيد او را تا اين اندازه كمك نمايند . در اين صورت يهوديان را از بابت ابزارهاى حفارى منتى بر احدى نخواهد بود ، بلكه انجام گوشهاى از تعهداتى است كه پذيرفتهاند .
ب . تقسيم كار
واقدى مىگويد :
پيامبر ( ص ) حفر هر بخش از خندق را به گروهى واگذار فرمود . مهاجران از راتج تا ذباب را مىكندند و انصار از ذباب تا كوه بنى عبيد يا تا محله خربى . « 2 »
به موجب روايت ديگرى ، بنى عبد الاشهل برگرد خود از منطقه راتج تا پشت آن خندق كندند ، به طورى كه خندق پشت مسجد مدينه را هم در بر
هامش
( 1 ) . بنگريد : المغازى ، 2 / 445 ؛ تاريخ الخميس ، 1 / 481 ؛ سيره حلبى ، سبل الهدى و الرشاد ، 4 / 515 ، امتاع الاسماع ، 1 / 220 ؛ وفاء الوفاء ، 4 / 1207 .
( 2 ) . بنگريد : المغازى ، 2 / 446 ؛ 450 ؛ امتاع الاسماع ، 1 / 220 ؛ حدائق الانوار ، 2 / 585 ؛ وفاء الوفاء ، 4 / 1205 ، سيره حلبى ، 2 / 313 .