جبرئيل به حضور پيغمبر ( ص ) رسيد و گفت : رأى سلمان درست است . « 1 »
3 . سنّت و تجدّد
حفر خندق به مسلمانان تفهيم كرد كه لازم نيست مسلمان اسير افكار ، عادات و شيوههاى متداول و مرسوم جامعه باشد ، بلكه هرگاه توانست با ابتكار شيوههاى نو ، و ابزارهاى جديد ، اهداف خويش را بهتر محقق سازد ، بر اوست كه اقدام كند و موانع ترس و وحشت و تقبيح ديگران را بشكند و از عقدهء حفظ سنّت يا عادت يا ميراث به صرف اين كه سنّت و ميراث گذشتگان است ، رها شود .
امّا هرگاه روشها و ابزارهاى قديمى نمايانگر سنّت ، اصالت ، ژرفا و وابستگى به ريشههاست و هويت حقيقى انسان را حفظ نموده ، اجازه نمىدهد از خصلتهاى اصيل انسانى خويش دست بردارد ، در اين صورت همان شيوهها و ابزارهاى قديمى ، به قوت خويش باقى است و همچنان بوى تازگى و تجدّد مىدهد .
بنابراين تجدّد مثبت ، همان سنّت است ، امّا تجدّدى كه اصالت انسان را از او مىگيرد ، بازگشت به عقب است و در حقيقت غربت ، انحطاط ، سقوط و ارتجاع ؛ در نتيجه يك فاجعه واقعى است كه امروز يا فردا او را به نابودى خواهد كشيد .
* * *
هامش
( 1 ) . تفسير قمى ، 2 / 177 ؛ بحار الانوار ، 20 / 218 .