فراگير نبود ، زيرا آن چنان كه واقدى و مقريزى روايت كردهاند ، بسيارى از آنها در اين برهه در وفور معقولى از نعمت بسر مىبردند ، چه احزاب پس از فصل درو و برداشت محصول ، زمانى به مدينه رسيدند كه مردم غلات و كاه و علوفه خود را جمعآورى كرده بودند و هنوز در انبارها موجود بود .
از سوى ديگر مطابق برخى روايات كه شايد در مباحث آتى به مناسبتى از آن ياد كنيم ، شمار كسانى كه به غذاى جابر نياز پيدا كردند ، سيصد نفر يعنى ثلث افرادى بود كه در حفر خندق مشاركت فعال داشتند ، امّا ساير نيروها نياز مبرم به غذا نداشتند . چه بسا كه اكثريت مسلمانان حاضر در خندق چنين بودند .
به عقيدهء ما اين تلاش براى اثبات بىنيازى مسلمانان خندق كافى نيست .
چه مورّخان تصريح كردهاند كه اين سال ، خشك و بىباران بود . از اين رو محصول غله مدينه آن قدر نبود كه بتواند فقر ، فاقه و گرسنگى آن روز حاكم بر همه مردم را دگرگون سازد . اگر محصول غله مدينه در اين حجم بود كه ادعا مىشود ، قطعا به طور مجانى در اختيار نيازمندان قرار مىدادند و بلكه رسول خدا ( ص ) در اين شرايط سخت جنگى به آنها فرمان مىداد كه غلات خود را در اختيار برادران نيازمند خويش قرار دهند و يا مىديديم كه براى رفع گرسنگى شخصى رسول اكرم ( ص ) از همديگر پيشى بگيرند .
البته نبايد از ياد ببريم كه منافقان بخشى از محصول و غلات و اموال مدينه را در اختيار داشتند ، امّا بخل و حسد اجازه نمىداد كه با بذل و بخشش آن ، دستگير همنوعان خويش باشند .
2 . حفر خندق به روايت مورّخان
در اينجا بخشى از متون و روايات تاريخى در مورد حفر خندق را مىآوريم . خواهيم كوشيد به قدر امكان اين روايات را بر حسب موضوع دستهبندى كرده در پايان به توضيح برخى نكات مجمل و گوشهاى از اشكالات