هستند ، همراه آنان مىشود و هركس كه تخلف ورزد ، مىخورد . « 1 » كلبى معتقد است كه نخستين كسانى از اهل ذمّه كه از جزيرة العرب اخراج شدند ، بنى نضير بودند . آخرين گروه آنان در زمان عمر بن خطّاب اخراج شدند . بنابراين اخراج آنان از مدينه ، حشر اوّل ، و اخراج آنان از جزيرة العرب به حكم عمر حشر آخر است . « 2 »
سهيلى پس از بيان روايات مذكور ، معتقد است كه
اين آيه شريفه متضمن همهء اين گفتههاست و علاوه بر اين ، ديدگاههاى ديگرى را هم دربرمىگيرد . اين كه خداوند فرمود : لأوّل الحشر ، بيانگر آن است كه حشر ديگرى هم هست . حشر و جلاى نخست به خيبر بود .
سپس عمر آنان را از خيبر به تيماء و اريحاء اخراج كرد . و آن هنگامى بود كه روايت ثابت از پيغمبر ( ص ) به او رسيد كه مىگويد : قطعا دو دين در جزيرة العرب نخواهد ماند . « 3 »
عبد الرزاق صنعانى پس از بيان اين نكته كه رسول خدا ( ص ) خيبر را به يهوديان واگذار كرد تا بر روى زمينهاى آن كار كنند و بخشى از محصول از آنان باشد ؛ مىگويد :
اين شيوه در دوره رسول خدا ( ص ) ، ابو بكر و ابتداى خلافت عمر اجرا شد . سپس عمر اعلام كرد كه پيامبر ( ص ) در بستر بيمارى گفت : در سرزمين حجاز - يا سرزمين عرب - دو دين جمع نمىشود . عمر در اين باره تحقيق كرد تا مطمئن شد كه سخن پيغمبر ( ص ) است . سپس اعلام كرد : هر كس پيمانى از رسول خدا ( ص ) دارد ، آن را بياورد . در غير
هامش
( 1 ) . الروض الانف ، 3 / 251 ؛ شرح بهجة المحافل ، 1 / 216 ؛ سيره دحلان ، 1 / 262 ؛ لباب التأويل ، 4 / 245 ؛ مدارك التنزيل ، 4 / 245 ؛ جامع البيان ، 28 / 20 ؛ الجامع لاحكام القرآن ، 18 / 3 ؛ احكام القرآن ( ابن عربى ) ، 4 / 1764 ؛ سيره حلبى ، 2 / 268 .
( 2 ) . فتح القدير ، 5 / 195 ؛ الكشّاف ، 4 / 499 ؛ جوامع الجامع ، 286 .
( 3 ) . الروض الانف ، 3 / 251 .