به حشر رويد . يعنى : سرزمين محشر كه شام است . اين حشر در دنياست . حشر دوم در روز قيامت خواهد بود كه آن هم به شام است . « 1 »
گفته شده ، حشر اوّل ، اخراج يهوديان بنى نضير از دژهاى آنان به خيبر است و حشر ديگر ، اخراج آنان از خيبر به شام . « 2 »
برخى معتقدند كه از اين رو در قرآن فرمود : لأوّل الحشر كه خداوند در نخستين بار كه رسول خدا ( ص ) با آنان جنگيد ، او را پيروز كرد . « 3 »
گفته شده ، منظور از حشر ، جلاى وطن است . بنى نضير از فرزندان بنى اسرائيل بودند كه تاكنون هرگز جلاى وطن نشده بودند . طبرسى و ديگران افزودهاند : حشر دوم ، اخراج برادرانشان از جزيرة العرب است ( كه عمر بن خطّاب آنان را بيرون راند ) . چه ، عقيده داشت كه در جزيرة العرب دو دين قابل جمع نمىباشد . « 4 »
به عقيده برخى ، حشر دوم ، بيرون آمدن آتشى است كه از قعر درياى عدن خارج مىشود و روز قيامت كه مردم در صحراى محشر در انتظار حسابرسى
هامش
( 1 ) . بنگريد : مجمع البيان ، 9 / 258 ؛ ارشاد السارى ، 7 / 375 ؛ فتح البارى ، 7 / 254 ؛ بحار الانوار ، 20 / 160 ؛ التبيان ، 9 / 557 ؛ لباب التأويل ، 4 / 245 ؛ الروض الانف ، 34 / 351 الجامع لاحكام القرآن ، 18 / 2 - 3 ؛ جوامع الجامع ، 486 ؛ فتح القدير ، 5 / 195 ؛ التفسير الكبير ، 29 / 278 .
( 2 ) . فتح القدير ، 5 / 195 ؛ بنگريد : التفسير الكبير ، 29 / 278 - 279 .
( 3 ) . مجمع البيان ، 97 / 258 ؛ بحار الانوار ، 20 / 160 .
( 4 ) . بنگريد : الدر المنثور ، 6 / 189 ؛ مجمع البيان ، 9 / 258 ؛ بحار الانوار ، 20 / 160 ؛ الروض الانف ، 3 / 251 ؛ بهجة المحافل ، 1 / 251 - 216 ؛ غرايب القرآن ، 28 / 34 ؛ الكشّاف ، 4 / 499 ؛ جوامع الجامع ، 486 ؛ المصنّف ، 5 / 385 - 359 ؛ فتح القدير ، 5 / 199 ؛ سيره حلبى ، 2 / 268 ؛ التبيان ، 9 / 557 ؛ سيره دحلان ، 1 / 262 ؛ لباب التأويل ، 4 / 245 .