كوروينو « 1 » دربارهء چين ، آرامآرام از خاطرهء اروپاييان محو شد و با گذشت زمان از آن كشور پهناور تنها داستانى افسانهوار باقى ماند .
لوئيس . جى . گالاقر در پيشگفتار ترجمهء انگليسى خود مىنويسد : « بعد از چاپ اول كتاب نيكولاس تريگولت تاكنون ، در هيچ كشورى موردى پيش نيامده است كه يك دانشمند چينشناس دربارهء ماتيو ريچى بحث و گفتگو نكرده باشد . حتى تاريخشناسان چينى از اين كتاب نقل و استفادهء بسيارى كردهاند و مىكنند » . بنابراين بايد گفت كه اين كتاب فصل جديدى را در روابط چين و اروپا گشود .
با آنكه آثار نيكولاس تريگولت تنها در ميان چينشناسان و محققان تاريخ چين مشهور بوده ، در بين عامهء مردم شهرت خاصى نداشت ، اما نفوذ آن در ادبيات ، علوم ، فلسفه ، مذهب و حتى در زندگى اروپايى بيشتر از هر اثر تاريخى ديگر در قرن هفدهم ميلادى بود . اين كتاب مايهء شناخت اروپاييان از كنفوسيوس ، همچنين باعث آگاهى چينيان از نيكولاوس كوپرنيكوس « 2 » و اقليدس « 3 » شد . و نيز دريچهء نوينى را به سوى جهانيان گشود و ملت نوشناختهاى را با ويژگىهاى ابهامآميز خود به خانوادهء بين المللى معرفى نمود كه حتى بعد از آشنايى سيصد ساله ، آن مسائل و ابهامها همچنان وجود دارد .
ذكر اين نكته در پايان لازم است كه نيكولاس تريگولت به هنگام ترجمه و چاپ يادداشتهاى ماتيو ريچى ، به تصحيح متن از جنبهء زبان و نوشتار نيز توجه داشته است .
زيرا اين نكته را مىدانست كه هنگامى كه ماتيو ريچى از سال 1608 م . شروع به نگارش يادداشتهاى خود نمود در واقع سى سال از ايتاليا ، وطن خود و زبان مادريش دور بوده و از آن زبان بهطور مستمر استفاده نمىكرده است . وى حتى بارها به همكاران خود اظهار مىداشته كه ديگر جرأت استفاده از زبان ايتاليايى را ندارد زيرا به آن عادت ندارد و براى او از زبان چينى ناآشناتر است . از آنجا كه نيكولاس تريگولت زباندان برجستهاى در زبان لاتينى بود ، اگر كتاب هيأت اعزامى مسيحيان به چين از لحاظ ادبى موفق به نظر آيد ، مديون اوست .
هامش
( 1 ) .Montecorvino .( 2 ) .Nikolaus Copernicus( 1473 - 1543 م . ) منجم لهستانى كه با اثرى به عنوان گردش افلاك آسمانى نام خود را جاودانى ساخته است . علم نجوم جديد با منظومهء كوپرنيك شروع مىشود .
( 3 ) .Euclid( 330 - 275 ق . م ) رياضيدان يونانى حوزهء علمى اسكندريه بود . عمدهترين اثر او كتاب اصول هندسه است كه اصل موضوع معروف به اصل موضوع اقليدس در آن آمده است .