جهت تعظيم لاويه « 1 » يا لاوديه « 2 » مىخوانند ، يعنى [ خداوند و پدر . و پادشاه خود را از روى تعظيم و تبجيل تينكو « 3 » خوانند ، يعنى ] « 4 » آسمان . چون پسران ايشان آسمان را خدا مىدانند ، پادشاه خود را خدا مىگويند اما اكثر مردم او را به نام ديگر نامند كه هوانتى « 5 » باشد يعنى فرمان فرماى اعلى . هرچند كه اين ملك تنها يك پادشاه دارد ليكن حكومت و تدبير او متعلق و موقوف به حكما و علما و بزرگان است زيرا كه مدبّران و علما و حكما و حكّام هيچ امرى را از پيش خود متمشّى 176 نمىسازند تا به عرض پادشاه نرسانند و [ 45 ] پادشاه آن را تجويز و قبول نكند و نفرمايد . و پادشاه نيز هيچ امرى را مقرر و معين نمىتواند كرد تا يكى از آن علما و مدبّران تجويز و تصديق ننمايد . و از اين سبب ، مردم عريضه كمتر مىدهند 177 به پادشاه چرا كه مىدانند كه عريضهء ايشان اول مىبايد كه پيش مدبّران و علما برسد تا تجويز و تصديق كنند و بعد از آن به خدمت پادشاه رسانند تا حكم كند . و اگر عريضه به دست پادشاه رسد و پادشاه مايل شود به كارسازى و رو كردن مطلب 178 ايشان در حاشيهء عريضه مىنويسد كه اين عريضه را ديوانيان و علمايى كه به اين عريضه تعلّق دارند تميز كرده حقيقت را بنويسند كه در اين باب چه بايد كرد و من به سعى و كوشش تمام تحقيق كردهام و در اين شك و شبهه نيست . و نيز مطلقا پادشاه را روا نيست و استقلال ندارد كه كسى را انعام يا جاه و منصب بدهد بدون عرض و تجويز علما و ديوانيان چين . يعنى پادشاه اگر خواهد كه كسى را انعام بدهد ، از مال خالصهء خود مىتواند داد ليكن از بيت المال و زر خزانهء ملك چيزى نمىتواند داد به غير تجويز و تصديق علما و ديوانيان .
و نيز معلوم باد كه حاصل راهدارى تجّاران و شوارع و گذرها و بنادر به مبالغ پانزده كرور قروش 179 مىشود آن را به خزانهء پادشاهى درنمىآرند و پادشاه را روا نيست كه در آنها تصرف كند . بلكه آن زرها را در خزانهء ملك نگاه مىدارند براى خرج
هامش
( 1 ) . در چينىlaoye( ؟ ؟ ؟ ) است و به لاتينlaoieو به انگليسىLau - yeنوشته شده است .
( 2 ) . ص ، ك : ولايه ، تصحيح براساس متن چينىlaodie( ؟ ؟ ؟ ) و به لاتينlaotieو به انگليسىLau - yeنوشته شده است .
( 3 ) . ص : وتينكو . تصحيح طبق متن چينىTianguo( ؟ ؟ ؟ )
( 4 ) . افزوده از ك .
( 5 ) . ص ، ك : بنوامتى ، تصحيح طبق آوانويسى چينىHuangdi( ؟ ؟ ؟ ) و به انگليسىHoamsiنوشته شده است .