حاضر نباشد در هوا يا در دست سامع آن چيز را به انگشت مىنگارند يا در روى تخته باب نقش مىكنند تا شنونده بفهمد . اين طريق سخن كردن در ميان علما است چه ايشان به فصاحت و لفظ كتب سخن مىكنند . اين اشتراك و تشكيك را در الفاظ ، به مدّ 102 و قصر 103 و اشباع 104 و ترخيم 105 و خرم 106 علاج مىنمايند و بسيار مشكل است فرق كردن در ميان اين آوازها . و لفظى نيست كه يكى از اين پنج آواز نداشته باشد از اين جهت اشكال سخن كردن و فهميدن زياده مىشود . [ 25 ] و گمان بنده چنان است كه در تمام عالم به دشوارى و سختى زبان چين زبانى نباشد .
و سبب اين برهمزدگى و دشوارى زبان به گمان بنده آنست كه هميشه اهل چين متوجه به تكميل نوشتن بودند نه به ادا كردن الفاظ يا سخن كردن . چنانچه اكنون هرگاه كسى پيغامى يا چيزى به آشنا و دوست خود مىگويد ، نوشته مىفرستد . اگرچه در اين روش نوشتن مشكل است و ليكن بسيار فايده دارد زيرا كه جماعتى كه زبانى مختلف دارند هرگاه نوشتن يكى باشد كتابها را و نوشتهها را مىفهمند هرچند كلام يكديگر را نفهمند . چنانچه مردم جيپان و كوريه « 1 » 107 و كوسين سينا « 2 » 108 و لوچيا « 3 » 109 كتابها و خط ايشان يكى است اگرچه در زبان مختلفاند . و نيز در چين در هر ديارى زبان مختلف است ليكن نوشته و خط يكدگر را مىفهمند . 110
و سواى لغت خاص كه مردم هر ديارى دارند يك لغت عام نيز دارند كه آن را گنهو « 4 » 111 گويند يعنى زبان اردو و زبان بازار زيرا كه در چين رسم است كه حاكم هر ملك بيگانهء آن ملك باشد . فايدهء لغت عام آنست كه آن حاكمان كه به ملك بيگانه مىروند احتياج نباشد كه زبان آن مردم را بياموزند ، يك زبان عام باشد كه هركس در هر ملك بفهمد . پادريان فرنگى همين زبان را مىآموزند زيرا كه زبان خاص هر ملك ضرور نيست و فصاحتى هم ندارند و زبان عام را هركس مىفهمد . و شنيده شد كه مردم جيپان سواى خطوط كه از چين به ايشان رسيده حروف تهجّى هم مانند طوايف
هامش
( 1 ) . ص ، ك : كوارى ، تصحيح با مقايسهء متن ايتاليايى كه به صورتCoriaآمده است . در ص 62 نسخه خطى درست ضبط شده .
( 2 ) . ص ، ك : كادسين ، تصحيح طبق متن ايتاليايى كه به صورتCocincinaآمده است .
( 3 ) . ص ، ك : لوهيا ، تصحيح طبق ضبط متنهاى ايتاليايى و انگليسى كه به صورتهاىLeuchieoوLeuauiciاست .
در متن چينىLiuqiuqundao؟ ؟ ؟ آمده است .
( 4 ) . ص ، ك : كهنو ، تصحيح به قياس اصل چينى كلمه ( ؟ ؟ ؟ )guanhua.