در خبر است : اولين كس از شيعيان امامى كه فهرستى گسترده پديد آورد ، احمد بن حسين غضائرى بود . اولين كس از ايشان كه در باب درايه كتاب نوشت شهيد ثانى ( قدس سره ) بود . در آن ميان ، اولين كسى كه با چينش تاريخى كتابى رجالى نوشت ابنداوود بود « 1 » و اولين فردى كه به ترتيب حروف واژهنامهاى فراهم كرد جوهرى بود .
يعقوبى : اخنوخ بن برد نخستين كسى است كه با قلم نوشت ؛ وى همان ادريس پيامبر ( ع ) است . « 2 »
النديم : اولين كتابى كه از جانب شيعيان پديدار شد كتاب الاصل از سُليم بن قيس هلالى بود ، « 3 » اما برقى در رجال خود ، زير مدخل عبيدالله حلبى آورده است : آن اولين كتابى است كه شيعه تصنيف كرده است . « 4 »
گويم : ميان اين دو سخن مىتوان اين گونه جمع كرد كه كتاب عبيدالله تأليف بوده ؛ زيرا برقى هم گفته : « آن را تصنيف كرده است » و البته كه « اصل » و « تأليف » يكسان نيستند . افزون بر اين ، النديم هم گفته است : « ظهر » ( پديدار شد ) و اين منافاتى ندارد با اين كه پيشتر كتابى وجود داشته اما نمايان نبوده است .
يعقوبى : يكى از شاهان هند « دابشِليم » است كه كتاب كليله و دمنه در روزگار او نوشته شد . نويسندهى آن يكى از فرزانگان ايشان به نام « بيدپا » بود و كتاب را به گونهاى نمادين نگاشت تا بدان پند گيرند و خردمندان در آن بينديشند و از آن ادب آموزند . باب اول آن كتاب يعنى « شير و گاو » پيرامون پادشاهى است كه بدخواهان از خواص و ياران نزديك او ، به درگاهش سعايت كنند و پيرامون اين كه او چگونه بايد درنگ كند و در پذيرش گفتار سخنچينان شتاب نورزد . « 5 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : مقدمهى رجال ابنداوود
( 2 ) . تاريخ اليعقوبى 2 / 69
( 3 ) . الفهرست ، جلد دوم ، جزء اول ، ص 69 ، مقالهى ششم ، فن پنجم
( 4 ) . رجال البرقى 23
( 5 ) . تاريخ اليعقوبى 1 / 88 .