زيادى ناديده انگاشته شده است . بيشتر اطلاعات يا بيطرفانه است ويا يكسره موضعي مخالف دارد . بىشك دليل اين امر بيشتر در جنبههاى روانى انسان نهفته است تا واقعيت امر . محافل أدبي استهزاء پزشكان را بيشتر مطابق آيين وشيوهء روز وشايسته پاداش مىيافتند تا ستايش آنها را . در اين زمينه اديبان مسلمان دست كمي از اسلاف يوناني خود نداشتند . از ميان آنها ، برخى هجويّات موذيانه مىسرودند - خصوصا زماني كه از اين كار زيانى متوجّه آنها نبود - واز هر فرصتى براي نشان دادن ظرافت طبع گزندهء خويش بهره مىبردند . امّا به هر نحو كه پزشكان مورد توجّه شاعران ونويسندگان قرار مىگرفتند ، اين توجّه بيشتر به قشر بالاى اين گروه معطوف بود . پزشكانى كه اين شاعران معمولا در تصوّر داشتند ، ظاهرا پزشكان بسيار معروف واحتمالا بسيار حاذق طبقات مرفّه بودهاند . انتقاد اديبان متوجّه شيادى نبود ، وجاى بسى تأسف است كه اين انتقادات هيچ قرينهاى از تفوّق احتمالي شيادان پزشكنما بهدست نمىدهد . در واقع نمىتوان اين امر را كه شيادى در جوامع مسلمان از لحاظ كمّى ، فراگيرتر از جوامع جديدتر بوده است ، به ثبوت رساند . شايد وحشتي كه مردمان سدههاى ميانه به ناگزير از بيماريها داشتهاند ، اين مشكل را در ذهن آنها بسيار بزرگ جلوه مىداده واين ترس آنها را به مبالغه وتحريف مىكشانده است . گذشته از اينها ، مىتوان فرض كرد كه شيادى با سطح فرهنگ وآموزش نسبت مستقيم داشته است . واين فرهنگ در جهان اسلام در آن زمان مرتبهاى بلند داشت . ولى با اين حال ، تعداد كساني كه سطح فرهنگشان آنها را به آسانى طعمهء شيادان مىكرد ، طبعا بسيار زياد بود .
وشگفت آور نيست كه در جايى كه نظارتى وجود نداشت ، شيادى حرفهء بسيار سودآورى بود . بهطورى كه نقل كردهاند ، برخى از اين جماعت دارويى را به فروش مىرساندند كه حفظ سلامت دندانها را تضمين مىكرد وبوى بد دهان را برطرف مىساخت . برحسب اتّفاق اين موضوع بسيار بحثبرانگيز بود وآماج لطيفههاى بسيار . پس جاى شگفتى نبود اگر مىتوانستند با فروش چنين چيزهايى روزى شصت
مفتاح الطب ومنهاج الطلاب — صفحة 373
مساهمون: علي بن الحسين بن هندو
ص٣٧٣