افتخار ونيل به سعادت پايدار . چنين سعادتى بزرگترين موهبتى بود كه نصيب طبيبى مىشد ويكى از راههاى تحصيل آن مداواى تمام بيماران بدون چشمداشت مادي بود « 31 » . حتى اگر موارد استثنايى ترديدبرانگيزى كه پيشتر برشمردم موارد نادرى نبوده وپزشكانى كه در بيمارستانها ويا جاى ديگر به مداواى بيماران مىپرداختند ، گهگاه انتظار دريافت پولى نداشتند ، باز هم اين چنين انگيزههاى مذهبي مربوط به أمور خيرية پزشكى ، در اسلام به اندازه اروپاى قرون وسطى چشمگير نبود . از كم وكيف أمور خيريهء پزشكى هيچگونه اطلاعات واقعي در دست نيست . اين أمور خيرية هر اندازه كه بوده باشد ، در قياس با نيازهاى مردمان بسيارى كه توانايى بهرهورى از مراقبتهاى پزشكى را نداشتند ، ناچيز مىنمايد . زيرا اكثريت غالب مردم به زحمت زندگى خويش را مىگذراندند وديگر چيزى براي مخارج إضافي نزد آنان باقي نمىماند . به هر تقدير پيداست كه حكم اخلاقى معالجهء تمام بيماران مسلمان گذشته از مرتبهء اجتماعي يا مالي ايشان ، مورد توجه بوده است .
اگرچه تعداد اغنيا در بيمارستانها بسيار اندك بوده ، با اين وصف باز هم وقف نامهء يك بيمارستان بر اين نكته تأكيد دارد كه آن بيمارستان بايد نه تنها به روى اغنيا بلكه به روى فقرا نيز باز باشد « 32 » . واين امر ترديدى باقي نمىگذارد كه تبعيضات مالي در اين مورد روا نبوده است .
در سوابق پزشكى بسيارى كه به دست ما رسيده است ، هيچگونه تمايزات اجتماعي مشهود نيست . رازي كبير مجموعهاى از مجرّبات - يعنى داروهايى كه در موارد عملي تجربه شده - براي ما به جاى نهاده است . مجموعه وى نزديك به 650 مورد از زنان ،
هامش
( 31 ) - از مقدمه ابن مقفع بر ترجمهء كتاب كليله ودمنه ، كه از ترجمهء آلمانى آن توسط نولد كه نقل شده است .F . Rosenthal , « Die arabische Autobiographie » in Analecta Orientalia ( Roma , 1937 ) , XIV 10 f .( 32 ) - احمد عيسى بگ ، تاريخ البيمارستانات في الاسلام ( دمشق 1929 م / 1347 ق ) ص 138 ، با اشارهاى به بيمارستان منصورى در قاهره . منظور « از فقير وغنى » ، تمام « مردم » است . در اين وقف نامه از فقرا با صراحت بيشترى سخن رفته است .