بر آنست كه علم پزشكى بوسيلهء عقل استنباط گرديده واين بدان گونه است كه عقل نخست أصولي را براساس أمور زير اتخاذ كرده است :
1 - أموري كه بطور اتّفاق وقوع يافته است .
2 - أموري كه با قصد امتحان شده است .
3 - أموري كه از خواب ديدنها استفاده گرديده است .
4 - أموري كه از الهام حيوانات مشاهده شده است . وسپس با تحريك فكر وتسليط قياس اين أصول قوى شده وفروعى برآن متفرّع گرديده است .
مثال أموري كه بطور اتّفاق واقع گرديده داستانى است كه جالينوس نقل كرده كه گروهى كه بجهت جنايتي محكوم به مرگ شده بودند سلطان وقت فرمان داد كه آنان را در ميان افعىها بيفكنند ولى سمّ آن افعىها در آنان اثر نكرده ووقتي از حقيقت اين امر جستجو شد معلوم گرديد كه آنان أترج خوردند واين نخستينبار بود كه كشف شد كه أترج « 1 » ( ترنج ) در برابر سمّها مقاومت دارد « 2 » .
مثال أموري كه با قصد امتحان شده غذاها وداروهايى است كه يك بيك با بدنهايى كه طبايعشان مختلف بوده يكى پس از ديگرى آزمايش گرديده وسپس بهريك از آن غذاها وداروها فعل خاصّى كه مكرّر ديده وتجربه شده نسبت دادهاند .
مثال أموري كه از خوابديدنها ورؤيا بدست آمده اينست كه بسيارى از بيماران در خواب ديدهاند كه كسى بآنان مىگويد فلان دارو را بكار ببر سپس در بيدارى
هامش
( 1 ) - ابن بيطار خاصيت پادزهرى أترج را با اين عبارت ياد كرده است : « خاصة حب الأترج النفع من لدغ العقارب » . الجامع لمفردات الأدوية ج 1 ص 11
( 2 ) - مانند بيمارى كه دچار استسقاى شديد شده بود وكسان أو از درمان أو مايوس گرديدند وأو را رها كردند كه هرچه مىخواهد بخورد وأو مردى را يافت كه ملخ پخته مىفروخت وأو مقدارى از آن را خريد وخورد وبهبود يافت وپس از آن پزشكان گفتند كه ملخ خود چنين خاصيتى ندارد وپس از تحقيق معلوم شد كه اين ملخ از محلى كه بيشتر گياهانش مازريون بوده گرفته شده است . از آن پس مازريون داروى اسستقا شناخته شد . عيون الانباء ص 22