و هر گاه خواست كه در دلش حالت سپاسگزارى پيدا شود ، بايد به احسان و نعمتهاى خدا نسبت به خود بنگرد ، و هر گاه بخواهد بيمناك شود ، بايد نخست در گناهان ظاهريش و بعد به مرگ و سكرات مرگ و جريان پس از مرگ از قبيل سؤال نكير و منكر و عذاب قبر بينديشد ، وانگهى در بارهء ترس فرياد در هنگامهء نفخهء صور ، آنگاه در بارهء ترس محشر در حضور جميع خلايق در يك جا ، و بعد در مورد سختى حساب و تنگناى در حد پوسته نازك بين مغز و دانهء خرما ، سپس خطرات قيامت را در نظر بگيرد ، و بعد در پيش خود ، جهنّم و عمق آن ، و گرزها و خطرات و انواع عذاب آنجا را و چهرهء زشت زبانيهء دوزخ را مجسّم كند كه هر گاه پوستهاى اهل جهنّم پخته شود ، پوستهاى ديگرى جاى آنها قرار دهيم تا عذاب را بچشند ( 8 ) ، و هر گاه بخواهند از آن بيرون روند ، از غم ، باز گردانده شوند در آن ( 9 ) ! و چون ببينند ايشان را از راه دور ، جوش خشم و خروش از آنان بشنوند ( 10 ) .
و هر گاه بخواهد با چشم اميد بنگرد ، بايد به بهشت و نعمتهاى آن و آنچه را كه خداوند از دولت جاويد و نعمتها ، و حوريان و لذّتهاى آن آماده ساخته است ، بنگرد ، اين چنين است راه انديشهاى كه بدان وسيله طلب علوم مىشود ، پس همواره قرآن بخوان و در بارهء آن بينديش ، زيرا قرآن جامع تمام مقامات و حالات است و در آن شفا براى مردم جهان ، و انگيزهء بيم و اميد ، صبر و شكر و ساير صفات است ، و در قرآن مجيد است آنچه انسان را از تمام صفات ناپسند باز مىدارد ، پس بايد بنده آن را تلاوت كند ، و آيهاى را كه نياز به انديشيدن دارد ، بارها بخواند ، حتّى صد مرتبه بخواند ، چون يك آيه را با انديشه و دقّت خواندن بهتر از يك ختم قرآن بدون انديشه و فهم است ، و بايد بايستد و دقّت كند هر چند كه يك شب طول بكشد ، زيرا در ضمن هر كلمهاى از قرآن رازهاى زيادى نهفته است كه فهم آن جز با انديشهء دقيق و از صميم قلب ميسّر نمىشود ، و همچنين مطالعهء سخنان پيامبر خدا ( ص ) كه به آن گرامى جوامع الكلم دادهاند و هر كلمهاى از كلماتش دريايى از درياهاى حكمت است ، و هر گاه خردمند آن
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 462
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٤٦٢